09/06/2026
Keynes was reg oor Suid-Afrika - om die verkeerde redes
Die gemiddelde Suid-Afrikaanse volwassene werk 15,7 uur per week. Dis nie die gemiddelde van diegene wat werk nie, en ook nie die gemiddelde van diegene in die arbeidsmag nie. Dit is die syfer wat jy kry wanneer jy elke volwassene in die land neem - met werk of sonder werk, jonk of oud - en die ure wat hulle aan betaalde werk bestee deur die getal volwassenes deel. In die 160 lande in ´n nuwe databasis wat deur Anthony Gethin en Emmanuel Saez gestig is, werk die mense van slegs nege lande minder as dit. Italië, met 15,3 uur, is een van hulle. Frankryk, met 16,1 uur, sit net bokant ons.
Daardie toevalligheid - 'n Suid-Afrikaanse werksweek wat feitlik identies aan Italië s´n is - is die onderwerp van hierdie PSG Big Picture-artikel. Want 95 jaar gelede het iemand voorspel dat dit presies so gaan gebeur.
In 1930, in die middel van die Groot Depressie, het John Maynard Keynes Economic Possibilities for our Grandchildren gepubliseer. Hy het geredeneer dat, wanneer jy verby die sikliese pessimisme kyk, die werklike trajek van die wêreldekonomie verstommend is. "Die lewenstandaard in progressiewe lande oor 'n honderd jaar," het hy geskryf, "sal tussen vier en agt keer so hoog wees as wat dit vandag is." Saamgestelde rente en saamstelling van kennis sal binne 'n eeu die werksweek tot vyftien uur of so verminder. "Die ekonomiese probleem," het hy voorspel, "kan binne 'n honderd jaar opgelos word, of ten minste op 'n oplossing afstuur."
Sy sperdatum was min of meer 2030. Ons is vier jaar te vroeg. En in Suid-Afrika was hy - rekenkundig gesproke - reg.
Gethin en Saez se databasis is die omvattendste inligting wat ons oor werksure het. Hulle het arbeidsmagopnames saam gelas wat 97% van die wêreld se bevolking dek, met panele in 86 lande wat meer as twintig jaar terug strek. Die bevindings kan in drie punte saamgevat word.
Eerstens was Keynes ten opsigte van feitlik almal anders verkeerd. In die 160 lande werk die gemiddelde volwassene ongeveer 22 uur per week, en die syfer verander skaars soos inkomste verander. Duitsers en Indiërs en Peruviane werk - op 'n paar uur na - dieselfde getal ure. Die "ekonomiese probleem" is nie opgelos nie. Ons is agt keer ryker as ons groot-grootouers, en ons werk ongeveer dieselfde getal ure.
Tweedens, wat wel verander het, is die samestelling. Mans werk minder ure as wat hulle voorheen gewerk het; vroue werk meer. Die twee balanseer mekaar feitlik presies uit. Die tipiese huishouding werk dieselfde totale getal ure.
Derdens, waar ure wel daal - onder oud en jonk - is die meganisme nie oorvloed nie. Die jonges werk minder want hulle is op skool. Die oues werk minder want daar is pensioene. Albei is beleidsprestasies, nie natuurlike gevolge van groei nie.
Maar kom ons keer terug na Suid-Afrika toe.
Suid-Afrikaners werk nie 15,7 uur per week omdat die masjiene daar is om ons werk te doen nie. Ons werk 15,7 uur omdat net 47% van ons volwassenes hoegenaamd 'n werk het. In Afrika suid van die Sahara as geheel is daardie syfer 72%. Die gaping is 'n deelnamekrisis.
Italië en Suid-Afrika lyk identies op die ure-as. Volgens enige ander dimensie kan hulle nie verder uitmekaar wees nie. Italië se lae ure is die gevolg van toenemende deelname deur vroue, korter weke en vroeë aftrede. Ons s´n is die uitkoms van ongeveer agt miljoen volwassenes van werkende ouderdom wat wil werk en nie werk kan kry nie.
Die grafiek hieronder toon ure gewerk per volwassene uit teen BBP per volwassene in al 160 lande. Op ons inkomstevlak voorspel die betrokke lyn ongeveer 23 uur. Ons staan op byna sewe uur laer as dit. Geen land met 'n vergelykbare inkomste werk so min as wat ons werk nie. Ons het die "vrye tyd" van 'n ryk Europese land met die inkomste van 'n hoër-middelinkomste een.
Wat ons by die kunsmatige intelligensie (KI)-vraag bring. Sal hierdie golf van groei in produktiwiteit uiteindelik Keynes se visie verwesenlik?
Vir dié wat reeds werk het, dalk ja. KI werk aan wat ekonome die intensiewe marge noem: ure per werker, take per uur, die minute van sleurwerk wat 'n senior analis bestee wat 'n model binne sekondes kan doen. Vroeë studies uit inbelsentrums, sagtewarespanne en konsultasiefirmas dui op 'n verbetering van 15-40% vir roetine- kognitiewe werk. As daardie verbetering deels as uitset en deels as korter weke geneem word, is dit geloofwaardig dat die voorpuntwerker van 2035 'n 15-uurweek kan werk aan take wat dieselfde as 'n 40-uurweek betaal.
Vir almal anders is KI minder nuttig. Dit verskaf nie 'n matriekslaagpunt nie. Dit formaliseer nie 'n spazawinkel nie. Dit bou nie die eerste sport van die leer wat Suid-Afrika se agt miljoen werkloses nie kan bereik nie. Ons bindende beperkings is die uitgebreide marge: of jy hoegenaamd 'n werk het.
Dit is nie te sê dat KI nie diegene kan help wat dit die nodigste het nie. Die 2026 Wêreldbank-verslag oor kunsmatige intelligensie en ontwikkeling verskyn binnekort, en daar is reeds aanduidings dat KI 'n massiewe hulpmiddel vir klein firmas kan wees, wat nou talle van die dienste intern kan behartig wat hulle voorheen moes uitbestee het - d**k aan bemarking, boekhouding - en dit teen 'n breukdeel van die koste.
Maar verdeling bly 'n werklike risiko, veral tussen die formele en informele sektor. Formele werkers - reeds die kleiner helfte van die volwasse bevolking - kry 'n ware Keynesiaanse dividend: minder ure, meer vrye tyd, moontlik meer geld. Die deelnamegaping raak groter. Gethin en Saez se getuienis oor lande heen wys in dieselfde rigting: die grootte van die formele sektor en die reëls wat dit reguleer, verklaar baie meer van die variasie oor lande heen ten opsigte van ure as wat tegnologie ooit sal. KI kan ure in 'n formele werk saampers. Dit kan nie op sy eie een skep nie.
In 1930 was Keynes bekommerd dat oorvloed sonder 'n doel sy eie soort armoede sou meebring. Hy het 'n ou poetsvrou se grafskrif aangehaal: "Ek gaan vir altyd en altyd niks doen nie." Hy het gevrees dat die mensdom sou moes leer om sonder die dissipline van behoefte te leef. 'n Eeu later moes hy oor 'n ander probleem bekommerd gewees het. Nie die vrye tyd van dié wat oorvloedig het nie, maar die ledigheid van diegene wat uitgesluit word.
Suid-Afrika se 15,7-uurweek is die statistiek wat jy kry wanneer 'n ekonomie nie sy eie mense kan absorbeer nie. Die toets van die volgende dekade gaan wees of die KI-opbloei daardie syfer verder gaan laat daal deur die week van die 47% wat werk, te verkort, of dit gaan laat verbeter deur meer van die ander 53% iets te gee om te doen.
Outeur: Prof. Johan Fourie, Hoof van die Leerstoel vir Ekonomie, Geskiedenis en Politiek aan die Universiteit Stellenbosch
