11/12/2025
ĐÀO TẠO NHÂN LỰC CHUYÊN NGHIỆP TRONG GIÁO DỤC, Y TẾ VÀ LUẬT- NHÌN TỪ CUỘC TRANH LUẬN GIỮA ĐÀO TẠO KHOA HỌC VÀ ĐÀO TẠO NGHỀ NGHIỆP
Trong tiến trình cải cách giáo dục đại học và xây dựng Nhà nước pháp quyền, câu chuyện đào tạo giáo viên, bác sĩ và luật gia tiếp tục là một vấn đề trung tâm của giới học thuật. Đây là ba nghề có ảnh hưởng sâu rộng: giáo viên đóng vai trò hình thành tri thức và nhân cách cho thế hệ trẻ; bác sĩ đảm bảo an toàn sinh mạng và sức khỏe cộng đồng; luật gia góp phần vận hành công lý và trật tự xã hội. Đặc điểm chung của họ là đều phải dựa trên ba trụ cột không thể tách rời: tri thức khoa học nền tảng, kỹ năng hành nghề và đạo đức nghề nghiệp. Chính vì vậy, câu hỏi đào tạo như thế nào - tích hợp hay phân kỳ - trở thành một vấn đề lớn cần được nhìn nhận một cách khách quan và khoa học.
Trong đào tạo giáo viên, hai mô hình hiện đang tồn tại song song và được tranh luận mạnh mẽ. Một hướng cho rằng giáo viên cần được đào tạo ngay từ đầu trong các trường sư phạm, nơi sinh viên vừa học khoa học bộ môn, vừa học phương pháp giảng dạy, nghiệp vụ sư phạm và đạo đức nghề nghiệp trong một chương trình tích hợp, liên tục. Đây là cách đào tạo truyền thống của các trường Đại học Sư phạm và các khoa sư phạm trong các đại học trọng điểm.
Hướng còn lại đề xuất đào tạo theo hai giai đoạn: sinh viên học khoa học chuyên ngành trước. Ví dụ cử nhân toán học, vật lý, hóa học, sinh học… tại các Trường Đại học khoa học tự nhiên; Cử nhân văn học, sử học, địa lý học… tại các Trường Đại học khoa học xã hội và nhân văn - sau đó mới học chứng chỉ nghiệp vụ sư phạm để có kỹ năng và đạo đức nghề. Mô hình này hiện được áp dụng rộng rãi trong các trường đa ngành. Tuy nhiên, chính sự khác biệt về thời điểm tiếp xúc với nghề khiến tranh luận về chất lượng đào tạo giáo viên vẫn chưa có sự thống nhất. Tuy vậy, hiện nay ngành sư phạm vẫn đang chấp nhận tuyển vào ngành sư phạm những cử nhân khoa học có chứng chỉ nghiệp vụ sư phạm mà không bắt buộc phải học từ Trường Sư phạm.
Đào tạo bác sĩ cũng đang gặp một tranh luận tương tự nhưng với yêu cầu cao hơn rất nhiều vì liên quan trực tiếp tới an toàn người bệnh. Mô hình chủ đạo ở Việt Nam hiện nay là đào tạo tích hợp tại các Trường Đại học Y, nơi sinh viên được học khoa học y học, kỹ năng lâm sàng, nghiệp vụ bệnh viện và y đức trong suốt 6 năm, rồi tiếp tục tập sự dưới sự giám sát nghiêm ngặt. Đây là mô hình gắn kết chặt chẽ giữa lý thuyết và thực hành, phù hợp với bản chất của nghề y.
Dẫu vậy, cũng có quan điểm đề nghị mô hình hai giai đoạn, với giai đoạn 1 đào tạo “cử nhân y học” thiên về khoa học sức khoẻ, rồi giai đoạn 2 mới học kỹ năng lâm sàng và y đức dưới hình thức chứng chỉ chuyên sâu. Tuy nhiên, nhiều chuyên gia lo ngại việc tách biệt hai giai đoạn như vậy sẽ làm gián đoạn tính liên tục trong phát triển năng lực y khoa, vốn đòi hỏi sự tích hợp từ rất sớm và thực hành dài hạn.
Trong đào tạo luật, hai mô hình cùng tồn tại với mức độ rõ nét hơn. Ở mô hình tích hợp, một số trường chuyên ngành kết hợp đào tạo khoa học luật với kỹ năng và đạo đức nghề ngay trong chương trình cử nhân, ví dụ như Học viện Tòa án (đào tạo khoa học pháp lý gắn với nghiệp vụ xét xử) và Trường Đại học Kiểm sát (đào tạo khoa học pháp lý gắn với nghiệp vụ kiểm sát), Học viện Hành chính và Quản trị công (đào tạo khoa học pháp lý gắn với nghiệp vụ thanh tra).
Ở mô hình phân kỳ - mô hình hiện phổ biến nhất - sinh viên học cử nhân luật tại các trường và khoa luật khác nhau, bao gồm:
- Các trường đại học luật đơn ngành như ĐH Luật Hà Nội, ĐH Luật TPHCM,
- Các trường luật trong đại học đa ngành như Trường Đại học Luật thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội, Trường Đại học Luật thuộc Đại học Huế, Trường Đại học Kinh tế - Luật thuộc Đại học Quốc gia TPHCM, Trường Kinh tế, Luật và Quản lý Nhà nước thuộc Đại học Kinh tế TP.HCM,
- Và rất nhiều khoa Luật thuộc các trường Đại học đa ngành khác như Đại Cần Thơ, Trường Đại học Đà Lạt, Trường Đại học Sài Gòn v.v.
Sau giai đoạn cử nhân, người học tiếp tục tham gia hệ thống đào tạo nghiệp vụ: nghiệp vụ 3 chung (Luật sư, kiểm sát, xét xử), nghiệp vụ luật sư, nghiệp vụ kiểm sát, nghiệp vụ xét xử, nghiệp vụ thi hành án, nghiệp vụ công chứng, nghiệp vụ thừa phát lại… rồi trải qua tập sự mới được hành nghề. Mô hình đào tạo phân kỳ này giúp cung cấp nguồn nhân lực pháp lý rộng rãi cho nhiều lĩnh vực, cho phép người học có thể rẽ nhánh đa dạng, chuyển ngành dễ dàng. Tuy nhiên, mô hình này cũng tạo khoảng cách đáng kể giữa tri thức pháp lý và thực hành nghề, đặt áp lực lên các chương trình nghiệp vụ.
Nhìn từ ba lĩnh vực, có thể thấy rằng mô hình đào tạo không phải là yếu tố duy nhất quyết định chất lượng nhân lực. Một mô hình tích hợp có thể thất bại nếu không có thực hành đạt chuẩn, đánh giá nghiêm túc và môi trường nghề nghiệp thực; ngược lại, mô hình phân kỳ có thể tạo ra những người hành nghề yếu kỹ năng nếu giai đoạn nghiệp vụ quá ngắn hoặc mang tính hình thức. Điều quan trọng hơn nhiều là bảo đảm sự phát triển liên tục của ba thành tố: khoa học - kỹ năng - đạo đức.
Trong bối cảnh đó, lựa chọn mô hình phù hợp phải dựa vào đặc thù của từng ngành nghề. Giáo viên cần tiếp xúc sớm với nghề nên mô hình tích hợp có nhiều ưu thế, dù mô hình phân kỳ vẫn có thể vận hành tốt nếu được tổ chức chặt chẽ. Bác sĩ cần đào tạo tích hợp hầu như tuyệt đối vì tính rủi ro nghề nghiệp cao. Tuy nhiên với các nghề luật, ở nhiều nước vẫn chuộc cách đào tạo phân kỳ và Việt Nam cũng có thể phù hợp hơn với mô hình phân kỳ, nhưng việc này chỉ thành công khi ở giai đoạn nghiệp vụ và tập sự được chuẩn hóa mạnh mẽ, thực chất và có cơ chế giám sát rõ ràng.
Cuộc tranh luận này vì thế không phải để xác định “mô hình nào thắng”, mà để nhấn mạnh rằng một hệ thống đào tạo quốc gia cần được thiết kế dựa trên hiểu biết khoa học về nghề nghiệp, dựa trên chuẩn đầu ra thực chất và dựa trên khả năng bảo vệ lợi ích cộng đồng. Khi tri thức- kỹ năng - đạo đức được gắn kết liền mạch và được kiểm chứng thông qua thực hành thực chất, Việt Nam hoàn toàn có thể xây dựng đội ngũ giáo viên có năng lực và nhân văn, đội ngũ bác sĩ tinh thông và tận tâm, đội ngũ luật gia liêm chính và bản lĩnh — những trụ cột của phát triển bền vững.
Xem thêm:
1. Cử nhân được học thêm nghiệp vụ sư phạm để làm giáo viên: https://vnexpress.net/cu-nhan-duoc-hoc-nghiep-vu-su-pham-de-lam-giao-vien-4261089.html
2. Đào tạo y khoa cơ bản trong 4 năm, phải thi hành nghề: https://tuoitre.vn/dao-tao-y-khoa-trong-4-nam-phai-thi-hanh-nghe-1329666.htm
TTO - Đây là đề xuất của Cục Khoa học công nghệ và đào tạo - Bộ Y tế trong hội thảo về đổi mới đào tạo nguồn nhân lực y tế, diễn ra ngày 10-6 tại TP.HCM.