24/04/2026
Làm sao để Luật sư biết khách hàng phạm tội mà tố giác?
Câu hỏi này tự nó đã là câu trả lời. Ở thời điểm chưa có tin báo, chưa có điều tra, chưa có khởi tố, chưa có bất kỳ cấu trúc tố tụng nào vận hành. Cái duy nhất tồn tại là lời kể của một cá nhân với LS của mình.
Lời kể ấy có thể sai từ đầu. Khách hàng tự nhận tội vì hoảng loạn, vì hiểu sai pháp luật, vì chịu áp lực, vì muốn gánh thay người thân, vì tưởng hành vi của mình cấu thành tội phạm trong khi thực tế là vi phạm hành chính hoặc không cấu thành tội gì. Lời khai chính thức trước cơ quan điều tra còn không đủ sức buộc tội thì lời kể cho LS lại càng không.
Cách đây 9 năm Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Kim Ngân đã nói với các LS là Đại biểu Quốc hội khi đó rằng LS biết thân chủ phạm tội rất nghiêm trọng mà không tố giác thì phải xem lại.
Tôi nghĩ bà Chủ tịch Quốc hội đã mặc nhiên cho rằng LS “biết” thân chủ phạm tội. Xin thưa là LS không biết. LS chỉ nghe thôi.
Biết và nghe là hai trạng thái nhận thức hoàn toàn khác nhau. Biết là kết quả của một quá trình xác minh có thủ tục. Nghe là tiếp nhận một phiên bản sự việc từ một nguồn duy nhất. Gộp hai thứ lại làm một là không hợp lý.
Điều 13 Bộ luật Tố tụng hình sự quy định người bị buộc tội được coi là không có tội cho đến khi được chứng minh theo trình tự, thủ tục luật định và có bản án kết tội của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật. Tức là trước thời điểm đó, không ai được quyền tuyên người khác có tội. Không phải điều tra viên. Không phải kiểm sát viên. Không thẩm phán ở giai đoạn sơ thẩm. Và đương nhiên không phải LS chúng tôi.
Khách hàng kể cho LS nghe điều gì? Một phiên bản của sự việc. Phiên bản của một con người đang bị nghi ngờ, đang hoảng loạn, có thể đang cố tự bảo vệ, có thể đang tự suy diễn mà không nhận ra. Lời kể đó có thể đúng một phần, đúng toàn phần hoặc bị bóp méo từ chính người kể.
Xin thưa là LS chúng tôi không có quyền điều tra, thẩm vấn bất kỳ ai chứ đừng nói là chất vấn tường tận đối với người đang trả phí cho chúng tôi. LS cũng không có quyền khám xét nơi ở nơi làm việc, không có quyền triệu tập nhân chứng, không có quyền trưng cầu giám định. Và rất nhiều chữ không khác nữa để có thể xác định sự thật khách quan đối với một hành vi phạm tội. Mọi công cụ xác minh sự thật đều nằm trong tay cơ quan tiến hành tố tụng. Vậy dựa vào đâu để nói LS biết khách hàng phạm tội?
Trong thực tiễn hành nghề những gì LS nghe được từ khách hàng đều là thông tin một chiều, chiều ngược lại là đối thủ của khách hàng cung cấp cho LS bên họ (nếu có). Đương nhiên là LS không có phương tiện kiểm chứng được hết những thông tin mà khách hàng cung cấp. Nếu LS nghe xong và tự tuyên người mà mình được nhờ bảo vệ là có tội rồi đi tố giác thì tôi cho rằng đó không làm đúng nghề LS.
Ngay chính nhà nước ở giai đoạn tiền tố tụng cũng chưa dám kết luận một người phạm tội. Điều 143 Bộ luật Tố tụng hình sự quy định căn cứ khởi tố vụ án hình sự chỉ được xác lập khi xác định có dấu hiệu tội phạm và dấu hiệu đó phải qua quy trình giải quyết tin báo, tố giác theo Điều 147. Nhà nước với toàn bộ bộ máy điều tra còn phải đi qua thủ tục đó. LS với duy nhất một lời kể từ một phía thì biết khách hàng phạm tội bằng cách nào?
Phạm tội không phải là một trạng thái có thể cảm nhận. Phạm tội là một cấu thành pháp lý đòi hỏi đủ 4 yếu tố khách thể, chủ thể, mặt khách quan, mặt chủ quan. Nó đòi hỏi phân định lỗi cố ý hay vô ý. Nó đòi hỏi loại trừ các tình tiết loại trừ trách nhiệm hình sự. Nó đòi hỏi định tội chính xác đến từng khoản của từng điều luật.
Toàn bộ công việc này không thể xác lập qua một buổi tiếp khách. Đó là phần việc mà 3 cơ quan tiến hành tố tụng thực hiện trong sự kiểm soát lẫn nhau, dưới sự tranh tụng của chính LS. Một LS tự mình kết luận khách hàng phạm tội ở giai đoạn tiền tố tụng là tự gộp vai trò của điều tra viên, kiểm sát viên và thẩm phán vào chính LS đó mà không có thẩm quyền, không có thủ tục, không có đối trọng.
Tôi nói vậy không có nghĩa là LS chúng tôi được im lặng trong mọi tình huống. Nếu LS phát hiện ai đó đang chuẩn bị hoặc đang thực hiện hành vi xâm phạm tính mạng, sức khỏe của người khác thì LS phải báo ngay cho cơ quan chức năng.
Nhưng nghĩa vụ này không xuất phát từ tư cách LS. Nó xuất phát từ tư cách công dân trước một tội phạm đang diễn ra, được ấn định tại khoản 1 Điều 19 Bộ luật Hình sự cho mọi người biết rõ. Người bán phở mang nghĩa vụ ấy. Bác sĩ mang nghĩa vụ ấy. Việc LS cũng nằm trong diện ấy không làm tăng thêm một chút nào bổn phận nghề nghiệp của LS.
Ngược lại khoản 3 Điều 19 còn thu hẹp phạm vi tố giác của LS đối với thông tin biết được khi thực hiện nhiệm vụ bào chữa chính là để bảo vệ quyền bào chữa. Gộp nghĩa vụ công dân với nghĩa vụ nghề nghiệp LS là một thủ thuật đánh tráo khái niệm.
Điều 25 Luật Luật sư quy định LS không được tiết lộ thông tin về vụ việc, về khách hàng mà mình biết được trong khi hành nghề, trừ trường hợp được khách hàng đồng ý bằng văn bản hoặc pháp luật có quy định khác. Quy tắc 7 Bộ Quy tắc Đạo đức và Ứng xử nghề nghiệp LS nâng nghĩa vụ này thành bổn phận đạo đức nền tảng kéo dài cả sau khi vụ việc đã kết thúc.
Bí mật nghề nghiệp không phải là đặc quyền của LS. Đó là bảo hộ mà pháp luật dành cho người bị buộc tội. Để người ấy có thể trình bày đầy đủ sự thật cho người bảo vệ mình mà không sợ lời mình nói sẽ trở thành vũ khí chống lại chính mình. Phá vỡ bảo hộ đó là phá vỡ quyền bào chữa. Phá vỡ quyền bào chữa là phá vỡ một trụ cột của tố tụng hình sự hiện đại.
Khoản 3 Điều 19 quy định người bào chữa phải chịu trách nhiệm hình sự về tội không tố giác nếu không tố giác các tội xâm phạm an ninh quốc gia hoặc tội đặc biệt nghiêm trọng khác do chính thân chủ đang chuẩn bị, đang thực hiện hoặc đã thực hiện mà biết rõ khi thực hiện nhiệm vụ bào chữa.
Ai bảo LS biết khách hàng phạm tội ở giai đoạn tiền tố tụng thì người đó hoặc không hiểu nghề LS hoặc không hiểu tố tụng hình sự, hoặc hiểu cả hai nhưng đang cố tình lẫn lộn để phục vụ một luận điểm nằm ở chỗ khác.
Hai chữ biết rõ là căn cứ mà người ủng hộ mở rộng nghĩa vụ tố giác cố tình bỏ qua. Luật yêu cầu nhận thức chắc chắn, không phải nghi ngờ, không phải phán đoán từ một lời kể. Danh mục tội được giới hạn bởi Điều 389. Ngoài phạm vi đó thì LS không những không có nghĩa vụ tố giác mà còn bị pháp luật và đạo đức nghề nghiệp nghiêm cấm tố giác.
Có lẽ người muốn mở rộng nghĩa vụ này đang đi ngược thiết kế lập pháp. Họ đi ngược nguyên tắc suy đoán vô tội. Quan trọng hơn họ đi ngược logic của chính hoạt động buộc tội công bằng.
Nếu LS có thể đơn phương tố giác thân chủ dựa trên lời khai chưa kiểm chứng thì hệ quả dây chuyền ra sao? Cơ quan điều tra nhận được một nguồn tin tội phạm mang uy tín nghề LS. Nguồn tin đó gần như chắc chắn dẫn đến khởi tố.
Nhưng lời khai khởi đầu lại là lời khai mà khách hàng cung cấp trong tình trạng tin tưởng tuyệt đối rằng mình đang nói với người bảo vệ mình. Lời khai thu thập qua con đường ấy là lời khai trái thủ tục tố tụng.
Một vụ án khởi đi từ sự phản bội nghề nghiệp không thể là vụ án công minh. Nó là một vụ án dựng sẵn nguyên liệu cho oan sai. Người ta hay nói LS không tố giác thân chủ là bao che tội phạm. Theo tôi ngược lại mới đúng. LS tự biến mình thành người tố giác dựa trên thông tin một chiều mới là người tạo ra nguy cơ án oan trực tiếp.
Người tuân thủ đúng thủ tục, đúng chức năng, đúng đạo đức nghề nghiệp là người giữ đúng vai trò bào chữa. Người phá thủ tục, lẫn lộn chức năng, vi phạm bí mật nghề nghiệp là người đang đi trái với nguyên lý hành nghề LS.
Nghề LS không sinh ra để hỗ trợ buộc tội. Nghề này tồn tại để cân bằng quyền lực giữa nhà nước và cá nhân trong tố tụng hình sự. Một bên có bộ máy điều tra, truy tố, xét xử cùng toàn bộ quyền lực cưỡng chế của nhà nước. Một bên chỉ có một con người đơn lẻ đang đối diện nguy cơ mất tự do, mất danh dự, có khi mất cả mạng sống.
Nếu người đại diện cho bên yếu hơn cũng quay sang đứng về phía bộ máy buộc tội thì thế đối trọng biến mất. Cái còn lại là bộ máy buộc tội và một bị can trần trụi. Đó không phải là tố tụng hình sự của một nhà nước pháp quyền. Đó là nghi thức hợp pháp hóa bản án đã có sẵn trong đầu người buộc tội.
Ai có thẩm quyền kết luận một người là tội phạm? Câu trả lời đã nằm sẵn trong Điều 13 Bộ luật Tố tụng hình sự. Không phải LS. Không phải dư luận. Không phải cảm nhận cá nhân của bất kỳ ai. Chỉ có Tòa án qua bản án có hiệu lực pháp luật.
Cre: Hoàng Hà
