09/05/2026
𝐊𝐇Ở𝐈 𝐓Ố 𝐓𝐇𝐄𝐎 𝐘Ê𝐔 𝐂Ầ𝐔 𝐂Ủ𝐀 𝐁Ị 𝐇Ạ𝐈 – 𝐂Ơ 𝐂𝐇Ế ĐẶ𝐂 𝐓𝐇Ù 𝐓𝐇Ể 𝐇𝐈Ệ𝐍 𝐒Ự 𝐓Ô𝐍 𝐓𝐑Ọ𝐍𝐆 Ý 𝐂𝐇Í 𝐍𝐆ƯỜ𝐈 𝐁Ị 𝐗Â𝐌 𝐇Ạ𝐈
Trong tố tụng hình sự, không phải mọi hành vi có dấu hiệu tội phạm đều mặc nhiên bị khởi tố ngay khi cơ quan tiến hành tố tụng phát hiện. Đối với một số tội danh nhất định, pháp luật Việt Nam thiết lập một cơ chế đặc thù mang tên “khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của bị hại” – nơi ý chí của người bị xâm hại trở thành điều kiện bắt buộc để mở đầu quá trình tố tụng hình sự.
𝙆𝙝𝒐̛̉𝙞 𝙩𝒐̂́ 𝙩𝙝𝙚𝙤 𝙮𝒆̂𝙪 𝙘𝒂̂̀𝙪 𝙘𝒖̉𝙖 𝙗𝒊̣ 𝙝𝒂̣𝙞 𝙡𝒂̀ 𝙜𝒊̀?
Khởi tố theo yêu cầu của bị hại là cơ chế mà trong đó, mặc dù cơ quan có thẩm quyền đã xác định có dấu hiệu tội phạm thông qua hoạt động tiếp nhận, kiểm tra và xác minh nguồn tin về tội phạm, việc khởi tố vụ án vẫn chỉ được thực hiện khi có yêu cầu từ chính bị hại hoặc người đại diện hợp pháp của họ trong các trường hợp luật định.
Nói cách khác, ý chí của bị hại giữ vai trò như một “điều kiện tố tụng đặc biệt” để Nhà nước can thiệp bằng quyền lực hình sự. Đây là quy định mang tính nhân văn, nhằm bảo đảm sự tôn trọng quyền tự quyết của người bị xâm hại, đặc biệt trong những vụ việc liên quan đến danh dự, nhân phẩm, quan hệ tình cảm hoặc những xung đột mang tính cá nhân.
Không chỉ dừng lại ở quyền yêu cầu khởi tố, pháp luật còn ghi nhận quyền rút yêu cầu khởi tố của bị hại. Theo đó, nếu trong quá trình giải quyết vụ án, người đã yêu cầu khởi tố tự nguyện rút yêu cầu thì về nguyên tắc, cơ quan tiến hành tố tụng phải đình chỉ điều tra hoặc đình chỉ vụ án theo quy định pháp luật.
Tuy nhiên, để tránh tình trạng bị đe dọa, ép buộc hoặc tác động trái pháp luật dẫn đến việc rút yêu cầu không tự nguyện, pháp luật cũng đặt ra ngoại lệ: nếu có căn cứ xác định việc rút yêu cầu xuất phát từ sự cưỡng ép hoặc đe dọa, cơ quan điều tra, Viện kiểm sát và Tòa án vẫn tiếp tục giải quyết vụ án theo trình tự chung.
Đồng thời, người đã tự nguyện rút yêu cầu khởi tố sẽ không được yêu cầu lại, trừ trường hợp chứng minh được việc rút yêu cầu trước đó là do bị ép buộc hoặc cưỡng bức.
𝘼𝙞 𝙘𝒐́ 𝙦𝙪𝙮𝒆̂̀𝙣 𝙮𝒆̂𝙪 𝙘𝒂̂̀𝙪 𝙠𝙝𝒐̛̉𝙞 𝙩𝒐̂́?
- Chính người bị hại;
- Người đại diện hợp pháp của bị hại trong trường hợp bị hại là người dưới 18 tuổi, người có nhược điểm về tâm thần hoặc thể chất, hoặc đã chết;
- Đối với bị hại là cơ quan, tổ chức thì người đại diện theo pháp luật hoặc người đại diện theo ủy quyền hợp pháp có quyền thực hiện yêu cầu khởi tố.
Quy định này bảo đảm quyền tiếp cận công lý cho cả những trường hợp bị hại không có khả năng tự mình tham gia tố tụng hoặc không còn tồn tại về mặt pháp lý, thể chất.
𝙉𝙝𝒖̛̃𝙣𝙜 𝙩𝙧𝒖̛𝒐̛̀𝙣𝙜 𝙝𝒐̛̣𝙥 𝙘𝙝𝒊̉ đ𝒖̛𝒐̛̣𝙘 𝙠𝙝𝒐̛̉𝙞 𝙩𝒐̂́ 𝙠𝙝𝙞 𝙘𝒐́ 𝙮𝒆̂𝙪 𝙘𝒂̂̀𝙪 𝙘𝒖̉𝙖 𝙗𝒊̣ 𝙝𝒂̣𝙞: Theo Khoản 1 Điều 155 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015, chỉ một số tội danh nhất định mới thuộc trường hợp khởi tố theo yêu cầu của bị hại. Cụ thể:
* Tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác (khoản 1 Điều 134 Bộ luật Hình sự);
* Tội cố ý gây thương tích trong trạng thái tinh thần bị kích động mạnh (khoản 1 Điều 135);
* Tội gây thương tích do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng hoặc vượt quá mức cần thiết khi bắt giữ người phạm tội (khoản 1 Điều 136);
* Tội vô ý gây thương tích hoặc gây tổn hại sức khỏe người khác (khoản 1 Điều 138);
* Tội vô ý gây thương tích do vi phạm quy tắc nghề nghiệp hoặc quy tắc hành chính (khoản 1 Điều 139);
* Tội hiếp dâm (khoản 1 Điều 141);
* Tội cưỡng dâm (khoản 1 Điều 143);
* Tội làm nhục người khác (khoản 1 Điều 155 Bộ luật Hình sự);
* Tội vu khống (khoản 1 Điều 156 Bộ luật Hình sự).
Điểm đáng chú ý là cơ chế này chỉ áp dụng đối với trường hợp phạm tội ở khung cơ bản theo khoản 1 của các điều luật nêu trên. Khi hành vi phạm tội có tính chất nghiêm trọng hơn, thuộc các khoản tăng nặng trách nhiệm hình sự, cơ quan tiến hành tố tụng có thể khởi tố mà không phụ thuộc vào ý chí của bị hại.
💬 Có thể nói, quy định về khởi tố theo yêu cầu của bị hại phản ánh sự dung hòa giữa quyền lực công trong đấu tranh phòng, chống tội phạm và quyền tự định đoạt của cá nhân bị xâm hại.
Trong nhiều trường hợp, việc xử lý hình sự không chỉ là vấn đề pháp lý đơn thuần mà còn liên quan đến danh dự, tâm lý, đời sống gia đình và các mối quan hệ xã hội của bị hại. Vì vậy, pháp luật cho phép họ được cân nhắc giữa việc yêu cầu xử lý hình sự hay lựa chọn hòa giải, khắc phục hậu quả và ổn định cuộc sống.
