11/08/2026
LUẬT HÒA GIẢI CƠ SỞ: CẦN MỘT “LẰN RANH ĐỎ” ĐỂ BẢO VỆ NGƯỜI YẾU THẾ
Hòa giải ở cơ sở là một cơ chế quan trọng để giải quyết những mâu thuẫn phát sinh trong đời sống cộng đồng. Một cuộc tranh chấp nhỏ giữa hàng xóm, bất đồng trong sinh hoạt, những va chạm trong quan hệ dân sự nếu được tháo gỡ bằng đối thoại có thể giúp các bên tránh được kiện tụng kéo dài, đồng thời giữ gìn tình cảm và quan hệ vốn có. Tuy nhiên, cũng chính vì đề cao sự mềm dẻo, dung hòa mà hòa giải chỉ thực sự có ý nghĩa khi được đặt đúng giới hạn. Có những vụ việc không thể và không nên giải quyết bằng tư duy “dĩ hòa vi quý”, bởi khi đó, hòa giải có thể vô tình trở thành áp lực buộc người yếu thế phải tiếp tục nhượng bộ.
Tại phiên thảo luận về dự án Luật Hòa giải ở cơ sở (sửa đổi) sáng 10/8, vấn đề này được đặt ra khá rõ khi đại biểu Lưu Thị Thúy Hằng đề nghị xác lập một “lằn ranh đỏ” trong hoạt động hòa giải, đặc biệt đối với các vụ việc bạo lực gia đình, xâm hại trẻ em và mua bán người. Đây là đề xuất đáng lưu ý bởi trong thực tế, không phải lúc nào việc đưa các bên ngồi lại với nhau cũng tạo ra một kết quả công bằng. Trong nhiều trường hợp, một bên đang ở vị thế yếu hơn về thể chất, kinh tế, tâm lý hoặc khả năng tự bảo vệ, trong khi bên còn lại lại chính là người có hành vi bạo lực hoặc xâm hại. Nếu vẫn tiếp cận vụ việc theo cách “hai bên cùng ngồi xuống để thỏa thuận”, rất dễ biến sự chênh lệch về vị thế thành sự bất bình đẳng ngay trong quá trình hòa giải.
Điểm đáng chú ý là dự thảo luật hiện quy định không hòa giải đối với vi phạm pháp luật bị truy cứu trách nhiệm hình sự hoặc xử lý vi phạm hành chính, đồng thời quy định hòa giải không thay thế biện pháp xử lý vi phạm hành chính hoặc xử lý hình sự. Về nguyên tắc, hai quy định này nhằm khẳng định rằng hòa giải không được sử dụng để né tránh trách nhiệm pháp lý. Tuy nhiên, nếu quy định chưa đủ cụ thể thì trong thực tiễn vẫn có thể phát sinh cách hiểu khác nhau, nhất là tại cấp cơ sở, nơi người thực hiện hòa giải thường phải xử lý rất nhiều loại mâu thuẫn với tính chất và mức độ nghiêm trọng khác nhau.
Vì vậy, điều quan trọng không chỉ là quy định “không hòa giải” đối với những trường hợp nhất định, mà còn phải làm rõ cơ chế nhận diện và xử lý khi vụ việc có dấu hiệu vượt khỏi phạm vi của hòa giải ở cơ sở. Đối với bạo lực gia đình, xâm hại trẻ em, mua bán người hoặc những hành vi có dấu hiệu tội phạm, ưu tiên hàng đầu phải là bảo vệ nạn nhân, ngăn chặn nguy cơ tiếp tục bị xâm hại và thực hiện các biện pháp xử lý theo quy định pháp luật. Không thể lấy lý do “giữ gìn tình cảm gia đình”, “giữ tình làng nghĩa xóm” hay “không muốn chuyện bé xé ra to” để trì hoãn những biện pháp cần thiết nhằm bảo vệ người bị hại.
Một cuộc hòa giải chỉ có ý nghĩa khi sự tự nguyện của các bên là có thật. Nếu một người tham gia hòa giải trong tâm thế sợ hãi, bị phụ thuộc hoặc chịu sức ép từ người có vị thế mạnh hơn thì rất khó nói rằng kết quả đạt được phản ánh đúng ý chí tự nguyện. Đặc biệt, đối với trẻ em hoặc người bị bạo lực, việc yêu cầu họ đối thoại trực tiếp với người có hành vi xâm hại cần được cân nhắc hết sức thận trọng. Khi đó, câu hỏi đặt ra không còn là “hai bên có thể thỏa thuận với nhau hay không”, mà trước hết phải là “người yếu thế có đang thực sự được an toàn và có khả năng tự do đưa ra quyết định hay không”.
Cùng với việc xác định giới hạn của hòa giải, quy định về người được mời tham gia hòa giải cũng cần được thiết kế chặt chẽ. Một người có uy tín trong cộng đồng chưa chắc đã là người phù hợp để tham gia mọi vụ việc. Người được mời cần bảo đảm tính độc lập, khách quan và không có xung đột lợi ích với các bên. Nếu người tham gia hòa giải có quan hệ thân thích, lợi ích kinh tế hoặc sự phụ thuộc nhất định vào một bên thì nguy cơ kết quả hòa giải bị chi phối là hoàn toàn có thể xảy ra. Đối với những địa bàn có đặc thù về dân tộc, văn hóa và cộng đồng, việc lựa chọn hòa giải viên am hiểu phong tục, tập quán là cần thiết, nhưng sự phù hợp về cộng đồng cũng phải đi cùng với yêu cầu thượng tôn pháp luật và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của các bên.
Đối với hòa giải trực tuyến, việc mở rộng hình thức này là phù hợp với xu hướng chuyển đổi số và có thể tạo thêm một phương thức thuận tiện cho người dân. Tuy nhiên, thuận tiện không đồng nghĩa với đơn giản hóa các yêu cầu bảo đảm quyền lợi. Hòa giải trực tuyến vẫn phải bảo đảm xác định đúng người tham gia, sự tự nguyện, khả năng trình bày đầy đủ ý kiến, bảo mật thông tin và đặc biệt là sự bình đẳng giữa các bên. Bởi đặc thù của hòa giải ở cơ sở không chỉ là giải quyết một tranh chấp cụ thể mà trong nhiều trường hợp còn nhằm duy trì một mối quan hệ lâu dài giữa các bên. Chính vì vậy, pháp luật cần khuyến khích đối thoại, nhưng không thể đặt mục tiêu “giữ được quan hệ” cao hơn mục tiêu bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người bị xâm hại.
Suy cho cùng, giá trị của hòa giải không nằm ở việc làm cho mọi tranh chấp “êm chuyện” càng nhanh càng tốt. Một cuộc hòa giải đúng nghĩa phải giúp các bên giải quyết mâu thuẫn trên cơ sở tự nguyện, bình đẳng, khách quan và tôn trọng pháp luật. Với những vụ việc mà một bên đang bị bạo lực, xâm hại hoặc ở trong tình trạng đặc biệt yếu thế, điều cần thiết trước tiên không phải là khuyên họ “bỏ qua”, mà là bảo đảm họ được bảo vệ.
Hòa giải để hóa giải mâu thuẫn, không phải để xóa bỏ trách nhiệm. Hòa giải để giữ gìn quan hệ, nhưng không thể đánh đổi bằng sự an toàn và quyền lợi của người yếu thế. Đó mới là giới hạn mà pháp luật cần xác lập thật rõ.
LUẬT SƯ CỦA BẠN
✔️ Tư vấn pháp luật
✔️ Tham gia tranh tụng và trọng tài
✔️ Đại diện ngoài tố tụng
✔️ Dịch vụ tư vấn đầu tư
✔️ Sở hữu trí tuệ
