11/08/2026
AI sẽ không cướp đi nghề luật sư. Nhưng AI có thể cướp đi tương lai của những người học việc.
Mỗi khi nhắc đến trí tuệ nhân tạo, tôi thường nghe một câu hỏi quen thuộc: "Liệu AI có thay thế luật sư không?" Thành thật mà nói, tôi chưa bao giờ quá bận tâm đến câu hỏi đó. Điều khiến tôi trăn trở hơn là một câu hỏi khác: AI sẽ tạo ra một thế hệ luật sư như thế nào? Bởi lẽ, với tư cách là người trực tiếp đào tạo các bạn học việc trong công ty luật, tôi nhìn thấy những thay đổi diễn ra mỗi ngày. AI không chỉ thay đổi cách chúng ta làm việc, mà đang thay đổi cả cách một người học nghề hình thành tư duy pháp lý.
Tôi không phủ nhận những giá trị mà AI mang lại. Ngược lại, tôi cho rằng đây là cuộc cách mạng lớn nhất đối với ngành luật trong nhiều thập kỷ qua. Chưa bao giờ việc tiếp cận tri thức pháp lý lại nhanh đến vậy. Chỉ trong vài phút, AI có thể giúp tổng hợp hàng chục văn bản quy phạm pháp luật, phân tích nhiều góc nhìn, đề xuất hướng giải quyết, soạn thảo văn bản, thậm chí chỉ ra những rủi ro mà người mới vào nghề rất dễ bỏ sót. Những công việc trước đây phải mất nhiều gờ, thậm chí nhiều ngày nghiên cứu, nay có thể hoàn thành trong thời gian ngắn. Nếu biết sử dụng đúng cách, AI là một người trợ lý đáng kinh ngạc và là một công cụ giúp rút ngắn đáng kể quá trình học nghề.
Nhưng chính vì AI quá giỏi nên tôi bắt đầu nhìn thấy một nguy cơ khác. Nhiều bạn học việc không còn dành thời gian để tự đọc luật trước khi hỏi AI. Không còn kiên nhẫn lần theo từng điều khoản, từng nghị định hay từng văn bản hướng dẫn. Không còn tự phân tích hồ sơ rồi mới đưa ra quan điểm của mình. Thay vào đó, câu hỏi đầu tiên luôn là: "AI nói gì?". Khi một người quen với việc nhận ngay câu trả lời, họ sẽ dần mất đi năng lực quan trọng nhất của nghề luật, đó là khả năng đi tìm câu trả lời.
Nghề luật chưa bao giờ được xây dựng trên việc ghi nhớ thật nhiều điều luật. Một luật sư giỏi không phải là người thuộc lòng nhiều quy định nhất, mà là người biết đặt đúng vấn đề, biết xác định quan hệ pháp luật, biết tìm căn cứ phù hợp, biết phản biện và biết bảo vệ quan điểm của mình bằng lập luận chặt chẽ. Những kỹ năng đó không xuất hiện chỉ vì bạn đọc một bản phân tích do AI tạo ra. Chúng được hình thành qua hàng trăm lần tự đọc hồ sơ, tự tra cứu, tự sai, tự sửa và tự rút kinh nghiệm.
Tôi luôn nói với các bạn học việc rằng nghề luật là nghề của sự hoài nghi. Một bác sĩ có thể tin vào kết quả xét nghiệm, một kỹ sư có thể tin vào thông số kỹ thuật, nhưng luật sư thì không được phép dừng lại ở một đáp án đầu tiên. Mỗi kết luận pháp lý đều phải được kiểm chứng nhiều lần. Văn bản này còn hiệu lực hay không? Có quy định mới thay thế chưa? Có ngoại lệ nào cần lưu ý không? Án lệ có hướng tiếp cận khác không? Chứng cứ này có đủ giá trị chứng minh không? Nếu đứng ở phía đối phương thì họ sẽ phản bác thế nào? Chính những câu hỏi ấy mới tạo nên tư duy pháp lý. Nếu AI đưa ra một câu trả lời rất hợp lý và chúng ta chấp nhận ngay mà không kiểm chứng, điều mất đi đầu tiên không phải là kiến thức, mà là phản xạ phản biện. Một khi phản xạ ấy mất đi, rất khó để trở thành một luật sư thực thụ.
Điều tôi lo ngại hơn cả là nhiều bạn trẻ đang nhầm lẫn giữa năng suất và năng lực. AI có thể giúp một người hoàn thành nhiều việc hơn trong một ngày, nhưng điều đó không đồng nghĩa với việc người đó giỏi hơn. Một bản đơn khởi kiện được AI soạn rất đẹp chưa chắc phản ánh năng lực của người ký tên dưới bản nháp ấy. Một bản phân tích đầy đủ chưa chắc chứng minh người sử dụng hiểu được logic của từng lập luận. Trong nghề luật, kết quả cuối cùng rất quan trọng, nhưng quá trình tạo ra kết quả còn quan trọng hơn. Bởi chỉ khi hiểu vì sao mình chọn lập luận này thay vì lập luận khác, vì sao viện dẫn điều luật này thay vì điều luật kia, bạn mới thực sự trưởng thành.
Có một thực tế mà những người đã làm nghề lâu năm đều hiểu: hồ sơ không bao giờ chỉ là những trang giấy. Một vụ việc có thể kéo dài hàng trăm, thậm chí hàng nghìn trang tài liệu. Giá trị của luật sư nhiều khi nằm ở việc phát hiện một chi tiết rất nhỏ mà người khác bỏ qua: một ngày tháng không khớp, một chữ ký bất thường, một biên bản lập sai trình tự, một email được gửi trước hay sau một thời điểm quyết định. AI có thể hỗ trợ tìm kiếm và tóm tắt, nhưng nếu người học việc chỉ đọc bản tóm tắt mà không đọc hồ sơ gốc, rất có thể họ sẽ bỏ lỡ chính chi tiết làm thay đổi toàn bộ kết quả vụ việc. Đó là lý do vì sao tôi luôn yêu cầu các bạn học việc phải đọc hồ sơ trước, dù mất nhiều thời gian hơn. Sự kiên nhẫn ấy không phải để hoàn thành công việc hôm nay, mà để xây dựng năng lực cho mười năm sau.
Tôi không sợ AI sẽ lấy mất việc của luật sư. Điều tôi lo hơn là AI sẽ lấy mất cơ hội rèn luyện của những người mới vào nghề. Khi mọi câu hỏi đều có thể nhận được câu trả lời chỉ sau vài giây, con người rất dễ quên cách tự đặt câu hỏi. Khi mọi bản dự thảo đều có thể được tạo ra tức thì, chúng ta rất dễ bỏ qua quá trình suy nghĩ vốn là phần quý giá nhất của việc học nghề. Một người phụ thuộc hoàn toàn vào AI có thể hoàn thành công việc nhanh hơn hôm nay, nhưng chưa chắc sẽ xử lý được một vụ việc phức tạp khi ngày mai không còn câu trả lời sẵn có.
Theo tôi, cách sử dụng AI đúng nhất không phải là để AI làm thay mình, mà là để AI thách thức mình. Trước khi mở AI, hãy tự đọc hồ sơ. Trước khi hỏi AI, hãy tự phân tích. Trước khi yêu cầu AI soạn văn bản, hãy thử tự viết một bản nháp. Sau đó mới dùng AI để so sánh, phản biện và hoàn thiện. Khi đó, AI không còn là chiếc nạng để chúng ta dựa vào, mà trở thành một người đồng hành giúp chúng ta tiến bộ nhanh hơn. Mỗi lần sử dụng AI sẽ là một lần học thêm một góc nhìn mới, chứ không phải một lần từ bỏ việc suy nghĩ.
Tôi tin rằng trong tương lai rất gần, AI sẽ trở thành công cụ phổ biến như máy tính hay Internet. Khách hàng sẽ có AI. Đối tác sẽ có AI. Đối thủ sẽ có AI. Các công ty luật đều sẽ có AI. Khi ai cũng sở hữu cùng một công nghệ, AI sẽ không còn là lợi thế cạnh tranh. Điều tạo nên sự khác biệt sẽ quay trở về đúng giá trị cốt lõi của nghề luật: tư duy độc lập, đạo đức nghề nghiệp, khả năng phân tích, bản lĩnh trước áp lực và tinh thần chịu trách nhiệm với từng ý kiến pháp lý mà mình đưa ra. Đó là những điều không thể được tạo ra chỉ bằng một câu lệnh.
Nếu có một điều tôi muốn nhắn gửi đến các bạn học việc, thì đó là: hãy sử dụng AI mỗi ngày, nhưng đừng bao giờ giao cho AI quyền suy nghĩ thay mình. Công nghệ có thể giúp bạn đi nhanh hơn, nhưng chỉ có sự rèn luyện mới giúp bạn đi xa. Nghề luật không cần những người chỉ biết tìm ra câu trả lời nhanh nhất. Nghề luật cần những người hiểu vì sao câu trả lời đó đúng, biết kiểm chứng nó và sẵn sàng chịu trách nhiệm về nó. Đó mới là nền tảng để một học việc hôm nay trở thành một luật sư có giá trị trong tương lai.