05/06/2018
[Tiếp tục bài viết của độc giả luật học ứng dụng. Bài viết này đi sâu vào bản chất của hợp đồng grab và uber giao kết với các xế. Mời bạn đọc thưởng thức.
Các bạn có thể xem phần 1 tại link sau đây
https://www.facebook.com/tuvanluat24/posts/757677744621423 ]
CHẾ ĐỘ THUẾ HIỆN HÀNH ĐỐI VỚI UBER VÀ GRAB (phần 2)
BẢN CHẤT CỦA HỢP ĐỒNG VỚI CÁC ĐỐI TÁC
Hiện nay có nhiều tranh cãi về hợp đồng giữa Uber hay Grab với các tài xế, tác giả xin đưa ra quan điểm riêng của cá nhân rằng đây là hợp đồng lao động dựa trên các đặc điểm sau của hợp đồng lao động:
1, Hợp đồng nêu rõ sự lệ thuộc pháp lý giữa tài xế và hãng taxi (sau đây xin gọi tập trung vào 2 hãng lớn nhất là Uber, Grab) giống như NLĐ và NSDLĐ. Chắc chắn rồi, bất cứ một quan hệ lao động nào cũng có dấu vết của mệnh lệnh, chỉ thị. Với nguyên nhân là trong quá trình lao động, sản xuất cần có sự chỉ đạo của người đứng đầu – chủ sử dụng lao động sao cho hoạt động sản xuất đạt hiệu quả cao nhất. Nếu quý độc giả đang có trong tay Hợp đồng dịch vụ của Uber sẽ thấy những điều khoản sau cho thấy mối quan hệ này:
“…Khách Hàng PHẢI cung cấp tất cả các thiết bị, công cụ và những thứ cần thiết khác, với chi phí do Khách Hàng chịu,…”. (Mục 2.3 Hợp đồng dịch vụ)
“…Khách Hàng PHẢI thông báo ngay cho Uber về bất kỳ sự vi phạm thực tế hoặc đáng ngờ nào hoặc việc sử dụng không phù hợp hoặc tiết lộ ID Tài Xế hoặc Ứng Dụng Tài Xế”. (Mục 2.1 hợp đồng dịch vụ)
“Dịch vụ Uber” có nghĩa là các dịch vụ điện tử của Uber … CHO PHÉP các nhà cung cấp dịch vụ vận chuyển tìm kiếm …” (mục 1.16 hợp đồng dịch vụ)
Những từ “Phải”, “Cho phép”, “Có trách nhiệm”,… là đặc sản của ngôn ngữ trong hợp đồng lao động, thể hiện sự ràng buộc và phân định vai vế giữa “Người chủ và Người thợ”.
2, Đối tượng của hợp đồng lao động (HĐLĐ) là việc làm có trả công. Đây cũng là một yếu tố rất khó để xác định. Có nhiều tranh cãi về vấn đề này nhưng hiện nay có 02 quan điểm lớn như sau: “khoản tiền mà Uber, Grab trả cho Tài xế là tiền môi giới” và “đây là tiền công”. Nói là tiền môi giới thì không phải vì đây không phải là hợp đồng môi giới (phần này sẽ chứng minh bên dưới). Theo hợp đồng dịch vụ của Uber thì khoản tiền này do Uber chịu trách nhiệm gửi cho Tài xế (đối chiều Điều 90 BLLĐ) và khoản tiền nhiều hay ít cũng phụ thuộc vào cước phí. Theo mục 4.3 thì Uber có toàn quyền điều chỉnh cước phí. Điều này có nghĩa là Tài xế là người thực hiện công việc vận tải hành khách nhân danh chính bản thân mình (theo cách suy diễn của Hợp đồng) nhưng lại không thể quyết định cước phí - số tiền mình sẽ nhận được. Sự lệ thuộc nặng nề này cho thấy mối quan hệ Tài xế - Hãng taxi mang dáng dấp của mối quan hệ lao động.
3, HĐLĐ phải do đích danh NLĐ thực hiện. Quá rõ ràng. Tôi đánh giá năng lực của anh thông qua CV, phỏng vấn, đối thoại,… và tôi trả tiền để anh làm việc cho tôi, tức là tôi muốn cái năng lực anh đang có sinh ra lợi nhuận cho tôi, có thể thấy tính cá biệt trong mối quan hệ lao động là rất cao. Ai? Làm gì và không được làm gì? Bao giờ? Ở đâu thường rất cụ thể. Trong Hợp đồng dịch vụ của Uber ký kết với đối tác, trải dài các điều khoản trong số đó tất nhiên không thể không cài cắm những điều khoản mà nghĩa vụ thuộc về đích danh Tài xế đó. Chẳng hạn điểm b Mục 2.7.1:
“…các Thiết Bị Uber KHÔNG ĐƯỢC CHUYỂN GIAO, CHO MƯỢN, bán hoặc cung cấp theo bất kỳ cách nào cho bất kỳ bên nào không phải là TÀI XẾ ĐÃ ĐƯỢC CHỈ ĐỊNH để sử dụng Thiết Bị Uber này…”
Cùng với đó, các yếu tố nhân thân của Tài xế cũng được Uber, Grab xét đến như là điều kiện để được làm “Đối tác” như: “Yêu cầu đối với Tài Xế …(b) có trình độ đào tạo, chuyên môn và kinh nghiệm phù hợp và cập nhật để cung cấp các Dịch Vụ Vận Chuyển một cách chuyên nghiệp vơi kỹ năng, sự cẩn trọng và chăm chỉ cần thiết; và (c) duy trì tiêu chuẩn cao về tính chuyên môn, phục vụ và phép lịch sự…” (Mục 3.1 Hợp đồng dịch vụ). Như vậy, so với tuyển lao động lái xe ở các hãng taxi truyền thống thì rõ ràng không có sự khác biệt.
4, Đồng phục. Tại sao chúng ta lại bàn đến vấn đề đồng phục như một căn cứ để xác định hình thức pháp lý kinh doanh? Đơn giản là vì đồng phục luôn gắn liền với thương hiệu. Bạn có giờ đi uống trà sữa, cà phê, ăn nhà hàng mà nhân viên không mặc đồng phục không? 96,69% là có đồng phục. Vậy chúng ta đặt ra một câu hỏi dưới góc nhìn của tài xế như thế này: “Tại sao tôi ký hợp đồng môi giới với các anh, tôi nhân danh chính bản thân tôi để đi chở khách mà tôi lại phải mặc đồng phục đại diện cho các anh?”. Có thể có quan điểm cho rằng: “đồng phục là để dễ nhận diện tài xế”. Cũng đúng, nhưng như đã nói ở trên, nó đại diện cho hình ảnh của hãng. Bạn nghĩ sao nếu một ngừoi mặc đồng phục Uber, Grab có nghĩa cử cao đẹp hay thực hiện hành vi phạm tội? Lúc đó các tờ báo sẽ có một tiêu đề như thế này: “Tài xế Uber/ Grab abc xyz” thay vì “Anh Nguyễn Văn A (đích danh cá nhân) abc xyz”. Do đó, việc yêu cầu các Tài xế mặc đồng phục chẳng khác nào thừa nhận rằng “Họ là lao động của tôi” cả.
5, Hợp đồng giữa Taxi công nghệ với Tài xế không phải là hợp đồng môi giới.
Hiện nay cũng có quan điểm cho rằng hợp đồng này là giao kết của hoạt động môi giới thương mại. Dựa trên định nghĩa tại Điều 150 Luật Thương mại 2005 thì thật là dễ dàng để quy kết đây là hoạt động môi giới. Đánh giá các văn bản pháp luật của Việt Nam từ trước tới nay cũng không có một định nghĩa nào khác về môi giới thương mại, nên chúng ta phải tham khảo đến các định nghĩa về môi giới tiền tệ (Điều 3 Quyết định 351/2004/QĐ-NHNN và Khoản 1 Điều 3 Thông tư 17/2016/TT-NHNN), cùng với thực tiễn môi giới thì ta có thể kết luận hoạt động môi giới có những đặc điểm sau:
(1) Là hoạt động trung gian thương mại.
(2) Là một hoạt động cung ứng dịch vụ có thu phí môi giới.
(3) Dàn xếp, tạo điều kiện cho các bên để có thể đi đến kí kết hợp đồng.
(4) Bên được môi giới độc lập với bên môi giới, không chịu sự ràng buộc về quản lý.
Đặc điểm (4) là một đặc điểm ta luôn thấy trong hoạt động môi giới nói chung. Xuất phát từ việc người được môi giới có nhu cầu tìm kiếm khách hàng nhưng gặp trở ngại trong tiếp cận thị trường nên phải thông qua sự trợ giúp của Người môi giới – vốn có sự am hiểu về lĩnh vực, thị trường đó để xúc tác cho Người được môi giới đạt được kết quả tốt nhất về giá cả, chất lượng hàng hóa, dịch vụ… Và do tính chất công việc giữa Người môi giới và Người được môi giới là khác nhau (một người muốn mua/ bán còn một người tạo điều kiện cho người kia có thể mua/ bán), tách bạch với nhau nên họ độc lập, không chịu sự quản lý, chi phối lẫn nhau. Hoạt động của Uber nói riêng hay các công ty kinh doanh phần mềm khác nói chung như (Grab, Xelo, Didi,…) có các đặc điểm (1), (2) và (3) nhưng lại không có đặc điểm (4). Chúng ta có thể đặt một số câu hỏi như: “nếu đây là hợp đồng môi giới thì tại sao bên được môi giới lại phải mặc đồng phục do bên môi giới cấp? Tại sao bên được môi giới phải được bên môi giới đào tạo trước khi lái xe? Tại sao là hoạt động môi giới mà Tài xế không tự quyết định cước phí trong khi theo hợp đồng môi giới thì lái xe nhân danh chính mình cung cấp dịch vụ vận tải? Tại sao việc lái xe cung cấp dịch vụ kém chất lượng thì phải chịu trách nhiệm về uy tín trước bên môi giới mặc dù bên môi giới không cung cấp dịch vụ vận tải theo hợp đồng?...”
Kết luận, đây là “Hợp đồng lao động” không phải “Hợp đồng môi giới”. Thông qua đó, chúng ta cũng có thể kết luận hoạt động của taxi công nghệ hiện nay là “Kinh doanh vận tải” chứ không phải “Môi giới thương mại”. Và cũng qua việc xác định rằng đây là hoạt động “Kinh doanh vận tải” thì chúng ta cũng thay đổi cách tính thuế của Uber, Grab là dựa trên 100% số tiền tài xế thu về thay vì 20% tổng số tiền mà tài xế thu về như trước đây.
P/s: Trả lời cho câu hỏi tại sao bài viết chỉ phân tích hợp đồng của Uber chứ không phải hợp đồng của Grab hay Xelo. Tác giả xin trả lời rằng hợp đồng của Uber phản ánh sắc nét nhất các đặc tính pháp lý và các điều khoản của Uber đầy đủ hơn (20 trang A4) so với các hợp đồng của hãng khác (Grab – 4 trang A4).
[Anh Kiêm]