07/09/2019
MALAKLI KARABAŞLAR
A) Malaklı Karabaşların oluştuğu bölge:
Günümüzde Aksaray, Nevşehir, Niğde, Kayseri illerimiz ile Şereflikoçhisar (Ankara), Cihanbeyli ve Kulu (Konya) illerimizde var olan bölge insanlarının “Malaklı” adıyla tanımladığı kara maskeli, boz renkli, sarkık ve kalın dudaklı, çekik gözlü hüzünlü bakışlı olan, diğer bölgelerdeki Karabaşlardan bir ölçüde farklı ayrıntılara sahip, aralarında benzeşen, morfolojik (görünüm) özellikleri oldukça tutarlı bir fenotip oluşturdukları gerçeğini görmezden gelemeyiz. Sayın Prof. Dr. Fatih Atasoy hocamız bölgeyi yakından tanır. Ayrıca, Yerli Irkları Koruma, Araştırma ve Tanıtma Derneğini birlikte kurduk. Halen TÜBİTAK destekli olarak “Malaklıları” ekibiyle birlikte araştırıyor. Sayın hocayla 25 yıllık bir dostluğumuz ve bilgi paylaşımımız vardır. Birbirimizi sever ve sayarız. Onun malaklılar hakkında derlediği bilgileri okudum ve yararlandım. Kendi gözlemlerimi ekleyerek bu makaleyi yazdım.
2014 yılının mayıs ayında Manisa merkezli “Yerli Irkları Koruma, Araştırma ve Tanıtma” derneğimizin öncülüğünde, aynı amaçlı on derneği bir çatı altında toplayarak, İzmir merkezli “Yerli Köpek Irklarını koruma, Araştırma, Islah ve Tanıtma” federasyonunu kurduk. 1. Genel kurulda federasyon başkanlığına Doğan KARTAY, başkan vekilliğine Prof.Dr. Fatih ATASOY, başkan yardımcılıklarına Vakkas KARAOĞLAN, Erhan ULUTÜRK, Oktuğ EROL federasyon yönetim kurulu üyeliklerine Turhan KANGAL, Yüksel GÜRSAN, Cengiz YILDIRIM, Yusuf Cantaş, Savaş DURSUN, Ahmet Necati YETİŞİR, Aytekin AYKUT seçildiler.
Karabaş Tanımı: Çoban köpeklerini başlarının rengi ile tanımlamak binlerce yıllık Türk geleneğidir. Doğal safkan ırklar olarak, tarihin derinliklerinden günümüze ulaşabilen “Karabaş” ve “Akbaş” ırkları Anadolu’ya özgü endemik ırklar değildir. Onların, atalarımız Oğuzların Anayurt’tan Anadolu’ya 10-11. yüzyıllarda ekonomik ve siyasi nedenlerle yaptıkları göçlerde, beraberlerinde getirdikleri koyun ve keçi sürüleriyle getirilmişlerdir. Bu tezim yirmi yıl önce söylenmiş, on beş yıl önce de yayınlanmıştır. Önceleri tartışılan bu tez, 2002 yılında Kangal ilçesinde yapılan uluslar arası sempozyumda bilim çevrelerince onaylanmıştır. “Türk Çoban Köpeği KANGAL” ve “Bozkırın Gözcüsü KANGAL” tanımlı kitaplarım bilim yayın kurulu ve üniversite denetiminden geçmiştir. Tüm tanınmış hayvan ırkları, içinde oluştukları ulusun üst kimliği ile birlikte anılırlar. “Türk Çoban Köpeği” üst kimliği, Karabaş ve Akbaş ırkları için, bilim adamlarının desteği ile devletimizce onaylanmış, 02 Mart 1997 gün ve 12172 sayılı resmi gazetede yayınlanmıştır.
Malaklı Tanımı: Bu sözcük Öztürkçe olan varlık anlamındaki mal kökünden türemiştir. Malak Batı Anadolu’daki sulak yörelerde yetiştirilen manda (camız) tanımlı büyük baş hayvanın yavrusuna denir. Malaklar kalın ve sarkık dudaklıdır. Bu benzeşme nedeniyle sarkık ve kalın dudaklı kara başlı ve boz renkli çoban köpekleri, bölgede “Malaklı” diye tanımlanır. Elli yıl önce bu yöredeki çoban köpeklerine “Boz Karabaş” deniliyordu. Günümüzde ise “malaklı” deyimi yaygındır.
B) Malaklı Karabaşlar Nasıl Oluştu:
Yaşam bölgeleri değişik bir ekolojik bölgeye taşınan veya beslenmek için giden canlılar, yeni ekolojik şartlara uyum sağlayacak evrimi geçirerek yaşamlarını sürdürebilirler. Aksi halde yok olma aşamasına girerler. Bazen de bölgedeki kendi türlerinden ırklarla karışarak yeni ekolojiye uyum sağlayarak yaşamı sürdürebilirler.
Her iki durumda yaşamı devam ettirebilenler ırkın temel özelliklerini korumak suretiyle bazı görünüm ayrıntılarında farklılık gösterebilir. Örneğin: irileşir veya küçülürler. Renkleri koyulaşır veya açıklaşır. Bazen de en yakın olan renge dönüşürler. Uzun sürede ekolojik şarlarda olan değişimler, genellikle genetikte şifrelenir. Birbirleriyle tam benzeşen nesiller oluşmaya başlayabilir. Bu durumda ırkın yeni variyasyonu veya yöresel bir tipi oluşur. Hatta yeni bir ırk dahi ortaya çıkabilir.
Roma ve Bizans döneminde Anadolu halkı çoban toplumlar değildir. Tarımcı toplumlardır. Tarımcı toplumcuların içinde çoban köpeklerinin geçmişini aramak, bilim mantığı ile bağdaşmıyor. Bu dönemlerde ve öncesinde Anadolu’da yaşayan tüm hayvanların metal, taş, seramik figürleri içinde çoban köpeği figürüne rastlanmıyor. Çoban köpeği nitelikli bir ırkın bu dönemlerde varlığını ortaya koyan hiçbir arkeolojik kalıntı rastlanmıyor. Karabaşlar ve Akbaşlar, atalarımız Oğuz boylarının Anadolu’ya yaptıkları göçlerle, Anayurt’tan ekonomilerinin temeli koyun ve keçi sürüleriyle birlikte
getirilmişlerdir. Malaklı tipine Oğuz boylarının Anayurdunda ve göç yollarında yerleşen toplumlarındaki Karabaşlarda rastlanmıyor. 80 yaşındayım yaklaşık 60 yıldır bölgeyi tanırım. Günümüzde çoban köpeği araştırmacıları arasında yaşayan bilgelerden sayılıyorum. Gözlemler malaklıların Cumhuriyet’in son 30-40 yılı içinde oluştuğunu belirliyor. Ben de bu görüşü paylaşıyorum.
C) Malaklı Karabaşların, Biyolojik sınıflandırmadaki Yeri Neresidir?
Bir canlının biyolojik sınıflandırmadaki yerini belirlemek için Linne’nin sınıflandırma metodu kullanılır. Hayvanların ırk olarak sınıflandırılması, genetik yönden canlıları çeşitlendiren özellikler dikkate alınarak yapılır.
Zootekni bilimi görüşüyle “Tür, Irk, Tip, Varyasyon” kavramlarının tanımlanması şöyledir:
Tür: Ortak özellikler taşıyan ve kendi aralarında çiftleştiklerinde üreme özelliğinde yavrular verebilen, hayvanların topluluğudur.
Irk: Türün, biyoloji bilimindeki bir alt gurubudur. Aynı türe ait eşitli üyelerinden birine, diğerine nazaran fenotipik bakımdan daha fazla benzer olan bireyler topluluğudur. Bir başka söylemle: Bir tür içinde ortak özelliklere sahip olan ve bu özellikleri yavrularına aktaran hayvanların topluluğudur.
Tip: Irkın biyoloji bilimindeki sınıflandırmada bir alt gurubudur. Aynı ırka ait eşitli üyelerden, değişik yaşam coğrafyalarında ve farklı ekolojik şartlarında oluşanların, bazı ayrıntılarda, ırkın diğer tiplerinden farklı olan, aralarında benzeşen hayvanların topluluğudur. Varyasyon: Ana ve babadaki özelliklerin tümü, bazen yavrularda görülmez. Soya çekimde nöbetleşerek torunlarda ortaya çıkar. Aynı ırk ve aile bireyleri arasındaki farklılıklara denilir. Varyasyon ve diğer kalıtım oluşlarını genetik bilimi açıklar. Topluluklar arasındaki farklılığın (biyolojik yakınlığı veya uzaklığı) ölçülüp hesaplanması, sayısal sınıflandırma yöntemidir. Bu yöntemde ele alınan özellikler, genelde genetiğe dayanır. Topluluk kümelerini sınıflandırmada, sayısal sınıflandırma önemle dikkate alınır. Böylece, doğruya yaklaşılır. Ancak, bulgular kesinliği belirlemez. Hayvanların, ırk olarak sınıflandırılması, genetik bakımdan canlıları çeşitlendiren özelliklerine göre sınıflandırmaya dayandığına göre: Genetik (kalıtım)ın dışavurumu olan Morfolojik bakımdan, bir ölçüde değişik olan her şeyi, ırk özelliği saymak, kendine özgü canlı genlerin toplamı olan her bireyi, bir ırk saymak gibi, yanlış sonucu doğurur.
D) Sonuç:
Kapadokya bölgesinin kuzeyindeki Uzunyayla ve güneyindeki Toros yaylalarında yaşayan Karabaşların fenotipleri bazı ayrıcalıklarda farklıdır. Bu iki bölge arasında ekolojisi çok özel bölgedeki karabaşların her iki tipten de farklı olması doğaldır. Bu yörede malaklı diye tanınan iri kafalı, iri gövdeli, görkemli, güzel tonda boz renkli, güzel maskeli, yakışıklı çoban köpeklerinin oluşmasında genetik ata hiç şüphesiz bu iki bölgenin karabaşlarıdır. Malaklıların atası olabileceğini çağrıştıran Kara maskeli ve Boz renkli bir diğer ırka ülkemizde rastlanmıyor.
Kapadokya bölgesinde yaklaşık son 40-50 yıl içinde oluştuğu gözlenen, yüzü kara maskeli görünümlü ve boz renkli, Kangal (uzunyayla) karabaşlarından daha iri, daha açık boz renkli, daha iri kafalı, kalın bacaklı ve iri patili çoban köpekleri bu bölgede önceleri vasyasyon olarak oluşmuştur. Görüntü ayrıcalıklarının beğenilmesiyle birlikte benzeşen bireyler arasında çiftleşmelerle üretime devam edilerek, günümüzde daha çok benzeşen yavruların oluşması sağlanmıştır. Böylece yeni bir karabaş tipi ortaya çıkmıştır. Ancak, karabaş ırkının görünüm ve davranış özelliklerini belirten ayrıcalıkların bir kısmı malaklı karabaşlarda da görülmektedir.
M.ö. 1 y.y.’daki Pers egemenliğinden beri yörenin adı olan “Kapadokya, güzel atlar ülkesi demektir.” Bu tanımlama, bana göre Malaklı Karabaşların görkemli yapısının bölgenin ekolojik özelliğinden kaynaklandığını belirtiyor. Ancak, ağır bedenleri ve ağır hareketli olmaları nedeni çobanlık yeteneğini olumsuz etkiliyor.
Malaklı karabaşlar Uzunyayla (Kangal) karabaşlarına göre soğuğa daha az dayanıklı, gerek sürat gerekse uzun mesafe koşularında yeteneği daha az olan bu toplumun, karabaş ırkı ile olan temel benzeşimleri ve yüzlerindeki malaklı görüntü ayrıcalıkları dikkate alındığında onları “ Aksaray Malaklı Karabaşları” olarak tanımlamak akılcı olacaktır.
Malaklı karabaşların yeni bir çoban köpeği ırkı veya bu ırkın farklı bir tipi ya da varyasyonu olduğu, yapılmakta olan bilimsel çalışmaların sonucunda kesinleşecektir.
Doğan KARTAY
Araştırmacı-Yazar
Yerli Köpek Irklarını Koruma, Araştırma, Islah ve Tanıtma Federasyonu Kurucu Bşk.
Yerli Irkları Koruma, Araştırma ve Tanıtma Derneği Kurucu Başkanı
