04/09/2026
นิติปรัชญาสำนักกฎหมายบ้านเมืองร่วมสมัย นิติปรัชญาสำนักกฎหมายบ้านเมือง รากเหง้าทางประวัติศาสตร์ พหุสังคม และความจำเป็นทางบรรทัดฐานสำหรับเจ้าหน้าที่รัฐ
ส่วนที่ 1: ปริศนาทางประวัติศาสตร์ — เมื่อกฎหมายในอดีตผูกติดกับศีลธรรม
1.1 หลักการพื้นฐานของ Legal Positivism กับความย้อนแย้งทางประวัติศาสตร์
ในทางทฤษฎี นักนิติศาสตร์สำนักกฎหมายบ้านเมือง (Legal Positivists) เช่น เอช.แอล.เอ. ฮาร์ท (H.L.A. Hart) ต่างยืนยันตรงกันว่า ความเป็นกฎหมาย (Legality) ของกฎเกณฑ์ใดๆ จะต้องถูกกำหนดขึ้นโดย "ข้อเท็จจริงทางสังคม" (Social Facts) เท่านั้น เช่น การถูกตราขึ้นโดยสถาบันนิติบัญญัติ หรือการเป็นที่ยอมรับและปฏิบัติสืบต่อกันมาในสังคม โดยไม่มีเงื่อนไขจำเป็นว่ากฎเกณฑ์นั้นจะต้องมีความสอดคล้องกับศีลธรรมเสมอไป
ทว่า หากเราตรวจสอบบันทึกทางประวัติศาสตร์กฎหมายอย่างละเอียด ปรากฏข้อเท็จจริงที่น่าสนใจว่า เจ้าหน้าที่รัฐ ตุลาการ และนักนิติศาสตร์ในอดีต กลับใช้บัญญัติศัพท์ทางกฎหมายในลักษณะที่ดูขัดแย้งกับหลักคิดแบบ Positivism อย่างสิ้นเชิง
ตัวอย่าง
กฎหมายโรมันคลาสสิก: ในประมวลกฎหมาย Corpus Juris Civilis ของจักรพรรดิสุสตินียน (Justinian) และบันทึกของนักนิติศาสตร์โรมันอย่าง Ulpian และ Celsus ได้นิยามนิติศาสตร์ว่าเป็น "ศาสตร์แห่งความยุติธรรมและความอยุติธรรม" โดยมีการแบ่งกฎหมายออกเป็น กฎหมายธรรมชาติ (Jus Naturale), กฎหมายประชาชาติ (Jus Gentium), และกฎหมายพลเมือง (Jus Civile) ผู้พิพากษาโรมันมีความผูกพันในทางหน้าที่ที่จะต้องปรับปรุงและตีความกฎหมายให้สอดคล้องกับ "กฎหมายธรรมชาติ" หรือหลักความเสมอภาคและความเที่ยงธรรม (Equity) อยู่เสมอ
กฎหมายยุโรปยุคใหม่ตอนต้น (1500–1800 AD): จากการศึกษาคำวินิจฉัยและบันทึกทางกฎหมาย (Decisiones และ Consilia) โดยพบว่า "กฎหมายธรรมชาติ" ถูกนำมาอ้างอิงเป็นแหล่งที่มาของกฎหมายอย่างเป็นกิจวัตร ทั้งในคดีแพ่ง อาญา ครอบครัว พาณิชยกรรม รวมถึงการตีความกฎหมาย หากกฎหมายเชิง Legal Positivism (Positive Law) ขัดต่อกฎหมายธรรมชาติ เจ้าหน้าที่ในอดีตมองว่ากฎหมายฉบับนั้นใช้บังคับไม่ได้
กฎหมายจารีตประเพณีอังกฤษ (English Common Law): นักกฎหมายชื่อดังอย่าง Sir Edward Coke ในคดี Dr. Bonham's Case หรือ Chief Justice Hobart ในคดี Day v. Savadge เคยระบุไว้อย่างชัดเจนว่า "แม้แต่พระราชบัญญัติของรัฐสภาที่ตราขึ้นขัดต่อความยุติธรรมตามธรรมชาติ ย่อมตกเป็นโมฆะในตัวเอง เพราะกฎหมายธรรมชาติคือแก่นแท้ของกฎหมายทั้งปวง (Leges Legum)"
1.2 ทางออกของสำนัก Positivism ต่อหลักฐานทางประวัติศาสตร์
เมื่อเผชิญกับข้อเท็จจริงทางประวัติศาสตร์ที่ระบุว่า "กฎหมายในอดีตรวมเอาหลักศีลธรรมเข้าไปด้วย" นักสำนัก Positivism จึงต้องพยายามหาคำอธิบาย ซึ่งทางเลือกที่น่าเชื่อถือที่สุดคือการอธิบายผ่าน "การเปลี่ยนแปลงทางแนวคิด" (Conceptual Change):
แนวคิดนี้เสนอว่า คำว่า "กฎหมาย" (Lex, Jus, Law) ที่ใช้กันในหมู่ชาวโรมัน ชาวยุโรปยุคโบราณ หรือผู้ก่อตั้งสหรัฐอเมริกา ไม่ได้หมายถึงสิ่งเดียวกับที่นิติปรัชญาร่วมสมัยให้คำนิยาม
ต้นทุนของกลยุทธ์นี้: การอ้างว่าความหมายของคำเปลี่ยนไป ทำให้ความจริงของสำนัก Positivism กลายเป็นความจริงเฉพาะถิ่นหรือจำกัดอยู่แค่ยุคสมัยปัจจุบัน (Parochial) เท่านั้น และยังทำให้เกิดคำถามตามมาว่า หากในอดีตการอ้างศีลธรรมคือเรื่องของกฎหมาย เหตุใดในปัจจุบันการอ้างศีลธรรมของศาลจึงกลายเป็นเรื่องที่ต้องถูกจำกัดขอบเขต ?
ส่วนที่ 2: ทางออกในเชิงปฏิบัติการ — ทำไมเจ้าหน้าที่รัฐในยุคปัจจุบันจึงควรยึดถือ Legal Positivism
เพื่อให้หลุดพ้นจากข้อถกเถียงอันยาวนานระหว่างสำนัก Positivism และ Non-Positivism ในระดับรากฐานทางอภิปรัชญา จึงให้มองข้ามคำถามว่า "ธรรมชาติที่แท้จริงของกฎหมายคืออะไร" แล้วหันมาพิจารณาในแง่ของ "จริยธรรมของแนวคิด" (Conceptual Ethics) โดยเสนอให้เจ้าหน้าที่รัฐ (ผู้พิพากษาและทนายความ) หันมาใช้แนวคิดแบบกฎหมายบ้านเมืองเป็น "แนวคิดแบบปฏิบัติการ" (Operative Concept) ด้วยเหตุผลเชิงบรรทัดฐาน 4 ประการ:
2.1การบริหารจัดการความขัดแย้งทางศีลธรรม (Moral Disagreement)
ในสังคมเสรีนิยมร่วมสมัย ผู้คนมีความเห็นไม่ตรงกันอย่างรุนแรงในประเด็นพื้นฐานของชีวิต ศีลธรรม และความยุติธรรม หากเปิดโอกาสให้ผู้พิพากษาสามารถดึงเอา "ความเห็นทางศีลธรรมส่วนตัว" มาใช้เป็นเกณฑ์ตัดสินความถูกต้องของกฎหมายได้ตามอำเภอใจ ระบบกฎหมายจะสูญเสียความแน่นอน
แนวคิดแบบ Positivism เข้ามาทำหน้าที่เป็นเครื่องมือระงับข้อพิพาทที่มีอำนาจเด็ดขาด (Authoritative Settlement)
การแยก "การประเมินทางศีลธรรม" ออกจาก "ความถูกต้องทางกฎหมาย" ช่วยให้สังคมที่มีความเห็นทางศีลธรรมแตกต่างกันขั้ว สามารถอยู่ร่วมกันภายใต้กติการ่วมอันเป็นกลางได้
2.2การพิทักษ์หลักเสียงข้างมากและระบอบประชาธิปไตย (Majority Rule)
ในระบอบประชาธิปไตย กฎหมายส่วนใหญ่ถูกตราขึ้นผ่านกระบวนการนิติบัญญัติที่สะท้อนเจตนารมณ์ของประชาชนผ่านเสียงข้างมาก
หากศาลสามารถอ้างหลักศีลธรรมนามธรรมมาลบล้างกฎหมายที่ผ่านกระบวนการประชาธิปไตยได้อย่างเสรี (ตามแนวทาง Non-Positivism) จะเป็นการทำลายหลักการแบ่งแยกอำนาจ และทำให้ตุลาการกลายเป็นผู้ปกครองเสียเอง
การยึดถือ Legal Positivism ช่วยให้ผู้พิพากษาดำรงบทบาทเป็นผู้ "บังคับใช้กฎหมาย" ที่ผ่านกระบวนการทางสังคมมาแล้วอย่างเคร่งครัด แทนที่จะสวมหมวกเป็นนักปรัชญาศีลธรรม
2.3.การสร้างความชัดเจนในการรับมือกับกฎหมายที่ไม่เป็นธรรม (Unjust Laws)
ข้อโต้แย้งคลาสสิกต่อสำนัก Positivism คือ "แล้วถ้ากฎหมายมันเลวร้ายหรืออยุติธรรมล่ะ จะให้ทำตามหรือ?"
Legal Positivism ช่วยให้เราแยกแยะระหว่าง "ความสมบูรณ์ทางกฎหมาย" (Legal Validity) กับ "ความชอบธรรมทางศีลธรรม" (Moral Standing) ได้อย่างเด็ดขาด
เมื่อเรายอมรับว่ากฎหมายฉบับหนึ่ง "สมบูรณ์ในทางกฎหมายแต่ขัดต่อศีลธรรม" สังคมจะมองเห็นปัญหาได้อย่างโปร่งใส และพากันมุ่งเน้นไปที่การ "แก้ไขกฎหมายผ่านกระบวนการนิติบัญญัติ" มากกว่าการคาดหวังให้ผู้พิพากษาแอบอ้างตีความบิดเบือนกฎหมายตามอำเภอใจ ซึ่งสร้างความมั่นคงแห่งนิติรัฐมากกว่า อย่างที่เป็นหลักการที่ควรจะเป็นอย่างสมเหตุสมผล
2.4.ความสอดคล้องเป็นระบบและความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน (Integrity)
เมื่อกรอบการใช้เหตุผลทางศีลธรรมของเจ้าหน้าที่รัฐถูกจำกัดและควบคุมให้อยู่ภายใต้กรอบของกฎหมายลายลักษณ์อักษรและบรรทัดฐานทางสังคมที่ตรวจสอบได้ ย่อมช่วยรับประกันความเสมอภาค (Equality before the law) ป้องกันไม่ให้คำพิพากษาพลิกผันไปตามรสนิยมทางศีลธรรมส่วนตัวของผู้พิพากษาแต่ละคน รักษาความสอดคล้องเป็นระบบของระบบกฎหมายโดยรวมเอาไว้ได้
2.3.การสร้างความชัดเจนในการรับมือกับกฎหมายที่ไม่เป็นธรรม (Unjust Laws)
ข้อโต้แย้งคลาสสิกต่อสำนัก Positivism คือ "แล้วถ้ากฎหมายมันเลวร้ายหรืออยุติธรรมล่ะ จะให้ทำตามหรือ?"
Legal Positivism ช่วยให้เราแยกแยะระหว่าง "ความสมบูรณ์ทางกฎหมาย" (Legal Validity) กับ "ความชอบธรรมทางศีลธรรม" (Moral Standing) ได้อย่างเด็ดขาด
เมื่อเรายอมรับว่ากฎหมายฉบับหนึ่ง "สมบูรณ์ในทางกฎหมายแต่ขัดต่อศีลธรรม" สังคมจะมองเห็นปัญหาได้อย่างโปร่งใส และพากันมุ่งเน้นไปที่การ "แก้ไขกฎหมายผ่านกระบวนการนิติบัญญัติ" มากกว่าการคาดหวังให้ผู้พิพากษาแอบอ้างตีความบิดเบือนกฎหมายตามอำเภอใจ ซึ่งสร้างความมั่นคงแห่งนิติรัฐมากกว่า อย่างที่เป็นหลักการที่ควรจะเป็นอย่างสมเหตุสมผล
2.4.ความสอดคล้องเป็นระบบและความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน (Integrity)
เมื่อกรอบการใช้เหตุผลทางศีลธรรมของเจ้าหน้าที่รัฐถูกจำกัดและควบคุมให้อยู่ภายใต้กรอบของกฎหมายลายลักษณ์อักษรและบรรทัดฐานทางสังคมที่ตรวจสอบได้ ย่อมช่วยรับประกันความเสมอภาค (Equality before the law) ป้องกันไม่ให้คำพิพากษาพลิกผันไปตามรสนิยมทางศีลธรรมส่วนตัวของผู้พิพากษาแต่ละคน รักษาความสอดคล้องเป็นระบบของระบบกฎหมายโดยรวมเอาไว้ได้
ส่วนที่ 3: ความเชื่อมโยง — ร้อยเรียงอดีตสู่ปัจจุบัน และความจำเป็นในสังคมพหุวัฒนธรรม
ในอดีต: มนุษยชาติเคยหลอมรวม "กฎหมาย" เข้ากับ "ศีลธรรมธรรมชาติ" จนทำให้เส้นแบ่งระหว่างข้อเท็จจริงทางสังคมกับคุณค่าทางศีลธรรมเลือนราง (ดังที่ค้นพบจากหลักฐานประวัติศาสตร์โรมันและยุโรป) ซึ่งในบริบทโบราณนั้นอาจตอบสนองความต้องการของสังคมในยุคสมัยหนึ่ง
· ปัญหาที่เกิดขึ้นในปัจจุบัน: หากเรายังคงปล่อยให้แนวคิดทางประวัติศาสตร์นั้นครอบงำการทำงานของศาลในยุคสังคมพหุวัฒนธรรมปัจจุบัน ที่ผู้คนมีความขัดแย้งทางศีลธรรมอย่างรุนแรง ระบบกฎหมายจะพังทลายลงเพราะขาดความเป็นกลางและขาดหลักเกณฑ์ที่แน่นอน
· ทางออกในปัจจุบัน: ดังนั้น นิติปรัชญาร่วมสมัยจึงเสนอให้เจ้าหน้าที่รัฐจงใจสวมแว่นตาของ Legal Positivism ในฐานะ "แนวคิดแบบปฏิบัติการ" เพื่อจำกัดขอบเขตการใช้ดุลพินิจทางศีลธรรม รักษาหลักประชาธิปไตยเสียงข้างมาก และสร้างกลไกการระงับข้อพิพาทที่มีประสิทธิภาพสูงสุดให้แก่สังคมสมัยใหม่
ทำไมสังคมพหุวัฒนธรรมสมัยใหม่จึงต้องพึ่งพา Legal Positivism อย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้?
1. วิกฤตแห่งสังคมพหุวัฒนธรรม (The Fact of Pluralism) กับภาวะ "สุญญากาศทางศีลธรรม"
ในสังคมยุคโบราณ ความเป็นเอกภาพทางวัฒนธรรมทำให้ผู้คนมีชุดความเชื่อทางศีลธรรมร่วมกัน แต่ในสังคมพหุวัฒนธรรมสมัยใหม่ ผู้คนมีความขัดแย้งรุนแรงในประเด็นพื้นฐาน เช่น สิทธิในการทำแท้ง นิยามของครอบครัว และเสรีภาพในการแสดงออก หากอนุญาตให้ผู้พิพากษาใช้ Non-Positivism ผู้พิพากษาแต่ละคนจะกลายเป็น "นักปรัชญาศีลธรรมย่อมๆ" ที่ตัดสินคดีตามอุดมการณ์ส่วนตัว นำไปสู่ "วิกฤตความแน่นอนทางกฎหมาย" (Crisis of Legal Certainty) ที่ประชาชนไม่อาจคาดเดาผลทางกฎหมายได้
2.การปกป้อง "หลักเสียงข้างมาก" และกระบวนการประชาธิปไตย
Non-Positivism เปิดโอกาสให้องค์กรตุลาการใช้คุณค่าทางศีลธรรมนามธรรมมาลบล้างกฎหมายจากรัฐสภา นำไปสู่ปัญหา Judicial Activism หรือตุลาการธิปไตย ในทางตรงกันข้าม Legal Positivism บังคับให้ตุลาการต้องผูกพันกับ "ข้อเท็จจริงทางสังคม" หากประชาชนต้องการเปลี่ยนกฎหมาย ก็ต้องใช้กลไกทางการเมืองและรัฐสภา ไม่ใช่รอให้ผู้พิพากษาตีความบิดเบือนข้อกฎหมายตามใจชอบ
3.การสร้าง "เขตปลอดความเกลียดชังทางอุดมการณ์" (Authoritative Settlement)
ในภาวะที่สังคมขัดแย้งกันทางอุดมการณ์สูง หน้าที่สูงสุดของกฎหมายไม่ใช่การค้นหา "ความจริงสูงสุดทางศีลธรรม" แต่คือการสร้างกติการ่วมเพื่อให้สังคมอยู่รอดได้ (Modus Vivendi) โดย Legal Positivism ทำหน้าที่เป็นข้อยุติที่มีอำนาจเด็ดขาด ประชาชนอาจไม่ต้องเห็นพ้องว่ากฎหมายนั้นดีงามสูงสุดหรือไม่ แต่ทุกคนต้องปฏิบัติตามเพื่อหลีกเลี่ยงความขัดแย้งรุนแรง
4. การจัดการกับ "กฎหมายที่ไม่เป็นธรรม" อย่างโปร่งใส
Legal Positivism ช่วยให้เราแยกแยะระหว่าง "ความสมบูรณ์ทางกฎหมาย" กับ "ความชอบธรรมทางศีลธรรม" ได้อย่างเด็ดขาด หากศาลใช้ Non-Positivism ผู้พิพากษาอาจพยายามดัดแปลงคำอธิบายให้กฎหมายเลวร้ายดูสอดคล้องกับศีลธรรม ทำให้สังคมหลงกล แต่หากใช้ Legal Positivism ศาลจะต้องพูดตรงๆ ว่าบทบัญญัตินี้ถูกต้องตามกระบวนการทางสังคมแต่ขัดต่อศีลธรรม การพูดตรงไปตรงมาเช่นนี้เป็นการ "กระชากหน้ากากกฎหมายอยุติธรรม" ออกมาอย่างโปร่งใส ผลักดันให้สังคมลุกขึ้นมาแก้ไขกฎหมายผ่านนิติบัญญัติได้อย่างถูกต้องตามครรลอง
เช่นเดียวกัน บทบัญญัติที่เกี่ยวกับประมวลจริธรรม ก็เปิดโอกาส ให้ผู้พิพากษาดัดแปลงมันเพื่อประโยชน์ ที่ไม่พึงประสงค์ ได้ เพราะประมวลจริยธรรมมาจากอุดมการณ์ความดีที่หลากหลายหากติกากลางไม่ได้มาตั้งแต่ต้น
บทสรุป
ในสังคมพหุวัฒนธรรมร่วมสมัย การดึงเอา "ศีลธรรม" เข้ามาเป็นเงื่อนไขชี้วัดความเป็นกฎหมายโดยตรง เปรียบเสมือนการเปิดกล่องสุ่มที่จะทำให้คำพิพากษาไร้ความแน่นอน กลายเป็นเครื่องมือตามอำเภอใจ และทำลายหลักประชาธิปไตย
ดังนั้น การที่เจ้าหน้าที่รัฐและระบบตุลาการยุคปัจจุบันต้องหันมาโอบรับ Legal Positivism ในฐานะแนวคิดแบบปฏิบัติการ จึงไม่ใช่การสนับสนุนความไร้ศีลธรรม แต่เป็นการสร้าง "หลักประกันแห่งความแน่นอน, การเคารพเสียงข้างมาก, และการสร้างพื้นที่กลางให้สังคมพหุวัฒนธรรมสามารถอยู่ร่วมกันได้อย่างสันติ" ภายใต้กติกาที่ทุกคนตรวจสอบและจับต้องได้นั่นเอง
อ้างอิง
Atiq, E. H. (2023). Legal positivism and the moral origins of legal systems. Canadian Journal of Law & Jurisprudence, 36(1), 1–35.
Jiménez, F. (2023). Legal positivism for legal officials. Canadian Journal of Law & Jurisprudence, 36(2), 255–282.
Send a message to learn more
