02/09/2025
Talo Sharciyeed Kooban:
Ka Hortagga Mamnuucidda Qareenada si ay ula kulmaan Maxaabiista Xabsiyada
In qareenada laga horjoogsado inay la kulmaan macaamiishooda ku jira xabsiyada, waxay si cad uga hor imaanaysaa dastuurka iyo xeerarka dalka:
1. Dastuurka Ku-Meel-Gaarka ah ee 2012
• Qodobka 34: Xuquuqda Helitaanka Maxkamad iyo Qareen – Qof walba wuxuu xaq u leeyahay inuu dacwad ka furo maxkamad iyo inuu qareen doorto oo matala.
• Qodobka 35: Xuquuqda Eedeysanaha – Waxaa dammaanad ah xaqa lagu difaaco qareen iyo in lagu xiriiro si qarsoodi ah dhammaan marxaladaha dacwadda.
• Qodobka 15: Xorriyadda iyo Ammaanka Shakhsiga – Xaddididda xorriyadda qofka waa inay ahaataa mid sharci ah oo aan si aan sharci ahayn loo fulin.
• Qodobka 10: Sharafta Aadaminimada – Qof walba oo xiran waa in si bini’aadantinimo leh loola dhaqmo.
2. Dastuurkii 1960 (Mabda’a Hagida)
• Qodobka 7 wuxuu ku waajibinayaa sharciyada Soomaaliya inay waafaqaan Baaqa Caalamiga ee Xuquuqda Aadanaha (UDHR), kaas oo dammaanad qaadaya xaqa dacwad caddaalad ah iyo helitaanka qareen.
3. Xeerka Ciqaabta Soomaaliyeed (1964)
• Qodobka 1 iyo 2 – Qofna xorriyaddiisa laguma xaddidi karo fal aan sharci si cad u qeexin; tallaabo kasta oo aan sharci lahayn waa mamnuuc.
• Qodobka 3 iyo 4 – Sharciga ciqaabta wuxuu si siman ugu dhaqmaa dhammaan dadka dalka jooga.
4. Xeerka Madaniga Soomaaliyeed (1973)
• Qodobka 50–52 wuxuu xaqiijinayaa difaaca xuquuqda shakhsiga iyo xaqa qofku u leeyahay inuu dacwad raadsado si uu u helo xuquuqdiisa.
Tallaabooyinka ay mudan tahay in si degdeg ah loo qaado:
1. Cabasho Qoran oo Degdeg ah:
o U gudbi cabasho rasmi ah Maamulka Xabsiyada iyo Wasaaradda Caddaaladda, kuna celi qodobada 34–35 ee Dastuurka si loo xaqiijiyo xuquuqda qareenada iyo maxaabiista.
2. Raadinta Go’aan Maxkamadeed:
o Codso amar maxkamadeed degdeg ah (habeas corpus) ama go’aan waajib ah oo ku qasbaya maamulka inuu oggolaado qareenada inay la kulmaan eedeysanayaasha.
3. La Xiriir Hay’adaha Kormeerka Xuquuqda:
o U gudbi arrinta Guddiga Xuquuqda Aadanaha Qaranka (Qodobka 41 ee Dastuurka) iyo Xafiiska Odayga Qaranka (Ombudsman).
4. Tallaabo Wadajir ah oo Ururka Qareenada:
o Ururka Qareenada Soomaaliyeed waa inuu soo saaraa bayaanno rasmi ah, isla markaana ka shaqeeyo codsi wadareed iyo taageero caalami ah.
5. Ololaha Wacyigelinta iyo Saxaafadda:
o Arrinta loo soo bandhigo bulshada iyo saxaafadda, iyadoo lagu tilmaamayo jebinta dastuurka iyo dhaawaca nidaamka caddaaladda dalka.
