03/03/2022
DHAGAYSIGA, KA BAARAAN-DAGISTA IYO XUKUNKA
____________________________________________________
Sida uu dhigayo qodobka 96aad ee XHC, dhagaysiga dacwadahu waa inay noqdaan kuwo u furan ka soo qayb-galka dadwaynaha. Isla qodobkaasu wuxuu dhigayaa in xaaladaha qaar dhagaysiga loo qaadi karo si ka daahan dad-waynaha.
Garsoruhu marka uu ogaado inay joogaan XI iyo eedaysanaha oo waliba qareen loo yeelay hadduu xaq u lahaa, ayuu eedaysanaha u akhriyayaa waxa loo haysto (Q. 103(1) XHC). Qodob-qodob ayuu garsooruhu si la fahmi karo ugu sheegayaa xubin kasta oo ka mida eedda loo haysto. Sidoo kale, waxuu u sheegayaa inuu kala doorto seddexdan jawaabood isagoo sharxaya mid walba natiijada ka dhalan karta (Q. 103(2) XHC):
1. Wax diidmo ah inuu ka qabo dacwadda/ dood sharci inuu ka qabo.
2. Inaanu Dambiga qabin/ uusan galin
3. Inuu Dambiga qabo/galay
Diidmada Dacwadda: Marka uu dacwadda dhagaysto waxaa eedaysanuhu xaq u leeyahay inuu diidmo ku dhawaaqo. Qodobka 105 ayaa taxaya sababaha uu ku diidi karo eedaysanhu. Sababahaas waxay la kala xidhiidhaan shakhsiyadda eedaysanaha, maxkamadda iyo dadkeeda, nooca dambiga iyo duruuftiisa, dacwadda sida loo qoray iyo waliba qofka laga galay dambiga.Saas darteed, hal diidmo ka badan ayaa laga keeni karaa dacwadda.
Haddii Eedda la Qirto: Haddii eedaysanuhu eedda qirto taasoo ciqaabteeda ugu badani ka yartahay 10 sano, maxkamaddu xukunn ayay markiiba ridi kartaa (Q. 108(1)(a)(i) XHC). Balse hadday maxkamaddu u malayso in qirashadaasu aanay sax ahayn, waxay sii wadaysa dhagaysiga dacwadda (Q 108(1)(a)(ii) XHC).Haddii ciqaabta dambigu ka badan karto 10 sano, maxkamaddu waxay amri in la sii wado dhagaysiga dacwadda (Q. 108(1)(b) XHC) .
Marka XI dooddiisa rito ayaa, haddii aanay maxkamuddu xidhin kiiska, eedaysanaha fursad loo siin inuu soo bandhigo caddaymaha uu isku difaacayo iyo inuu dooddiisa dhiibto isagoo ku ladhaya ama aan ku ladhaynin dhaar.Haddii hal eedaysane wax badan yihiin, maxkamadda ayaa samayn nidaamka eedaysane kasta uu difaaciisa u wadanayo (Q.116 XHC).Haddii eedaysanuhu soo bandhigo caddaymo aanay macquul ahayn in XI sii maleeyo, maxkamaddu waxay XI u fasixi kartaa inuu keeno caddayn uu ku burinayo (Q. 117(1).
Marka XI keeno caddayn burinaysa, eedaysanaha ayaa soo bandhigi kara caddayn dheeriya oo uu isku difaacayo (Q. 117(2).Maxkamaddu waxay si iskeed ah u amri kartaa in la soo bandhigo caddaynta ay u aragto mid habboon oo wax-tar leh si runta loo gaadho (Q. 118, XHC)Marka caddaymahu soo dhammaadaan XI ayaa soo gunaanadi dooddiisa isagoo fikirkiisa ka dhiibanaya wixii xeer iyo dhacdo ah ee uu rabo in maxkamddu ka aqbasho (Q. 119(1)(a), XHC).Waxaa uga dambayn eedaysanaha ama qareenkiisa. Mar walbana eedaysanaha ayaa leh hadalka u danbeeya (Q.119(1)(b) & (3), XHC).
N.B: Haddii dhinacyada midkood si xun u adeegsado xaqiisa dood dhiibasho oo uu galo khudbad aan muhiim ahayn, garsooraha ayaa ilaa laba goor siinaya diginin; haduu u hogaansami waayo wuxuu ku waayayaa xaqiisa dood wadashada (Q. 119(4), XHC).Marka dhinacyadu maxkamadda u sameeyaan soo gunaanadkooda waxaa loo arkayaa in dhagaysigii dhammaaday (Q. 119(5), XHC).
Abukate Timawayne
Qaabka xukunka casharka dambe ayaan ka dhigi doonaa inshaa allah