27/12/2025
Sharci ahaan muxuu uga dhiganyahay aqoonsigu Somaliland?
Aqoonsiga ay maalinnimadii shalay Dawladda Isra*l ugu dhawaaqday Jamhuuriyadda Somaliland, waxa uu ahaa tallaabo taariikhi ah oo ka turjumaysa fahanka sharciga caalamiga ah ee labada dawladood. Tallaabadani waxa ay dhammaystirtay sharcinnimada xaqiiqda jiritaan ee Somaliland, iyada oo caddeynaysa in ay SL buuxisay shuruudaha dawladnimo ee ku xusan qodobka 1aad ee Mentevideo Convention (1933), kuwaas oo ah in dalku lahaado: dhul cayiman, bulsho rasmi ah oo deggan, xukuumad shaqaynaysa iyo in dalku leeyahay awood oo kula macaamili karo dawladaha kale.
Inkasta oo SL jiritaankeeda sharcinnimo ku xidhnayn aqoonsi ay ka hesho dawlad kale, sida uu qabo isla qodobka 3aad ee Montevideo convention, haddana aqoonsiga ay bixiso dawlad madax-bannaan waxa uu leeyahay miisaan sharci iyo mid siyaasadeed oo dheeri ah. Aqoonsigani waxa uu xoojinayaa awoodda Somaliland ee ku aaddan macaamilka caalamiga ah, gelitaanka heshiisyada caalamiga ah iyo ka qaybgalka nidaamka dawladaha caalamka. Isaga oo hoosta ka xarriiqaya in Somaliland h**e ulahayd dawladnimo dhammaystiran balse ay hadda heshay aqoonsi sii adkaynaya kaalinteeda sharciga caalamiga ah.
Aqoonsigu waxa uu Somaliland siinayaa fursad rasmi ah oo ay ku dhisto xidhiidho diblumaasiyadeed, waxa uu sida oo kale dhiirrigalin u noqonayaa dawladaha kale in ay dib u eegaan mawqifkooda dalka SL, iyaga oo tixgalinaya xasilloonida, dimuqraadiyadda iyo jiritaanka sharci ee Somaliland. Marka la eego aragtida sharciga caalamiga ah, aqoonsigu ma abuuro dawlad cusub balse waxa uu xaqiijiyaa dawlad h**e u jirtay oo buuxisay dhammaan shuruudihii dawladnimo.
Waxa uu sidoo kale ka turjumaa Mabda’a xaqiiqada (effectiveness doctrine) ee sharciga caalamiga ah, kaas oo mudnaan siinaya jiritaanka dhabta ah ee dawlad kahor intaan la aqoonsan. Sidaas darteed aqoonsiga Isra*l ay siisay JSL waxa uu noqonayaa caddayn kale oo muujinaysa in Somaliland tahay dawlad sharci ahaan u qalanta in ay kamid noqoto dawladaha caalamka, isla markaana leedahay awood iyo karti ay ku gudan karto waajibaad kasta oo ka dhalanaya sharciga caalamiga ah.
Aqoonsigani waxa uu markale xoojinayaa mabda’a is maamul iyo xaqa aadamuhu u leeyihiin in ay aayahooda ka tashadaan (right to self-determination), oo kamid ah tiirarka ugu waaweyn ee sharciga caalamiga ah. Somaliland-nna waxa ay si nabad ah oo shuruucda caalamiga ah la jaanqaadaysa u muujisay rabitaanka dadkeeda, iyada oo dhisatay nidaam dimuqraadi ah, dastuur afti ku yimi iyo hay’ado dawli ah oo shaqaynaya. Sidaas darteed, aqoonsiga ay bixisay dawladda Isrel waxa uu noqonayaa mid la jaanqaadaya mabaadi’ida sharciga caalamiga ah, isla markaana xaqiijinaya in rabitaanka shacabka SL ahaa saldhigga sharci ee lagu qiimeeyey jiritaanka qaranka JSL.
Ugu dambayn aqoonsigu waxa uu Somaliland ku waajibinayaa sii adkaynta iyo ixtiraamka sarraynta sharciga gaarka ah iyo ka caalamiga ah, ilaalinta xuquuqda aadanaha, ka qayb qaadashada xasilloonida gobolka iyo caalamka iyo fulinta waajibaadka dawladnimo ee ka dhalanaya kamid noqoshada bulshada caalamka.
