03/11/2025
🇵🇱🇵🇱🇵🇱
❞𝐑𝐞𝐩𝐮𝐛𝐥𝐢𝐤𝐚 𝐑𝐚𝐝𝐨𝐦𝐬𝐤𝐚❞
Pierwsze niepodległe miasto w Królestwie Polskim
2 listopada 1918 roku, po 123 latach niewoli, w Radomiu narodził się pierwszy na ziemiach byłego Królestwa Polskiego ośrodek niepodległej władzy. Był to fenomen na skalę ogólnopolską — przez kilka dni Radom funkcjonował jako autonomiczne, wolne miasto, zwane dziś Republiką Radomską, z własną administracją i wojskiem.
Zanim jednak doszło do przejęcia władzy, w mieście rozegrały się wydarzenia, które na zawsze zapisały się w jego historii.
W nocy z 1 na 2 listopada 1918 roku w mieszkaniu adwokata Jana Wigury, w kamienicy przy ul. Szerokiej 2 (obecnie ul. Piłsudskiego), odbyła się tajna narada. Tam właśnie zaplanowano przebieg akcji rozbrojenia okupanta i przejęcia kontroli nad miastem. W jej trakcie powołano Komitet Pięciu, który miał objąć władzę po zakończeniu operacji.
W skład komitetu weszli:
Stanisław Kelles-Krauz – przewodniczący,
Jan Wigura – zastępca,
Roman Szczawiński,
Aleksy Rżewski,
Wacław Dębowski.
O świcie rozpoczęła się akcja zbrojna. Oddział blisko dwustu bojowników Polskiej Organizacji Wojskowej, dowodzony przez Józefa Marjańskiego, uderzył na koszary austriackie przy ul. Warszawskiej. Znając hasła wart, Polacy zaskoczyli załogę i rozbroili ją bez jednego wystrzału. Po zajęciu koszar i obsadzeniu miasta polskimi wartami Komitet Pięciu przejął władzę z rąk komendanta gen. Józefa Kwiatkowskiego.
Niedługo później, z balkonu gmachu Cesarsko-Królewskiej Komendy Powiatowej przy ówczesnej ul. Lubelskiej, Stanisław Kelles-Krauz zwrócił się do zgromadzonych mieszkańców:
„Powiewały z tego balkonu sztandary carskie, pruskie i austriackie – symbole wrogich państw zaborczych. Dziś, w imieniu Tymczasowego Komitetu Rządzącego, zawieszam nasz znak narodowy! Niech powiewa nad ich trony – na chwałę ludu polskiego, na pohybel wrogom! Niech żyje Polska!”
Tamten moment na zawsze pozostał w pamięci świadków. Kapelan wojskowy ks. Dominik Ściskała wspominał później:
„Była to niezapomniana chwila dla tych, co ją przeżyli; ci, co urodzą się w wolnej Polsce, nie będą mieć nawet wyobrażenia, co to znaczy nie mieć ojczyzny.”
Wkrótce po ogłoszeniu niepodległości komendę nad wojskiem powierzono ppor. Józefowi Marjańskiemu, a komisarzem miasta został Zygmunt Słomiński.
Tak narodziła się Republika Radomska – symbol odwagi, organizacji i ducha niepodległościowego, który w listopadzie 1918 roku ogarnął całą Polskę.
