07/05/2026
Sieć Obywatelska - Watchdog Polska
·
Do 7 maja Polska miała wdrożyć przepisy chroniące przed uciszającymi pozwami, dlatego wzywamy dziś Parlament do sprawnego przeprowadzenia prac legislacyjnych z udziałem organizacji społecznych, środowisk dziennikarskich, ekspertów prawnych oraz przedstawicieli osób i grup, które doświadczyły w praktyce. Skuteczna ochrona debaty publicznej wymaga rozwiązań szybkich, dostępnych i realnie odstraszających od nadużywania prawa do tłumienia krytyki.
Pełna treść oświadczenia dostępna jest na stronie https://siecobywatelska.pl/slapp-y-wciaz-bez-kontroli.../
7 maja 2026 r. upłynął termin wdrożenia unijnej dyrektywy anty-SLAPP, a Polska nadal nie przyjęła przepisów, które realnie chroniłyby osoby uczestniczące w debacie publicznej. Dlatego wspólnie z innymi organizacjami apelujemy o pilne przyjęcie skutecznych regulacji. Dziś dziennikarze, aktywiści, organizacje społeczne i mieszkańcy angażujący się w sprawy publiczne wciąż pozostają bez odpowiednich gwarancji ochrony przed pozwami, których celem jest ich zastraszenie lub uciszenie.
Pełna treść oświadczenia
Z naszej perspektywy problem SLAPP-ów w Polsce jest realny i powszechny, szczególnie na poziomie lokalnym. Widzimy, jak pojedyncze osoby i niewielkie organizacje mierzą się z presją ze strony podmiotów dysponujących znacznie większymi zasobami. Takie działania wywołują efekt mrożący – zniechęcają do zabierania głosu, ograniczają dostęp do informacji i osłabiają społeczną kontrolę nad władzą.
Doceniamy, że rządowy projekt ustawy wychodzi poza minimum wymagane przez Unię Europejską, jednak w obecnym kształcie nie zapewnia on skutecznej ochrony. Największym problemem jest to, że mechanizm szybkiego oddalania pozwów opiera się na pojęciu „oczywiście bezzasadnego powództwa”, które w praktyce jest stosowane bardzo wąsko. Tymczasem SLAPP-y często są przygotowywane w sposób profesjonalny i tylko pozornie wyglądają na zasadne, co utrudnia ich szybkie zakończenie.
Zwracamy też uwagę, że projekt nie przewiduje odwrócenia ciężaru dowodu, choć wymaga tego dyrektywa. W efekcie to osoby pozwane – często już obciążone kosztami i stresem – muszą wykazywać, że ich działania były zgodne z prawem. Brakuje również skutecznych mechanizmów rekompensaty, które pozwoliłyby ofiarom SLAPP-ów uzyskać odszkodowanie bez konieczności wszczynania kolejnych postępowań.
Nasze wątpliwości budzi także brak rozwiązań dotyczących sytuacji, gdy to organy państwa lub samorządu pozywają obywateli. W takich przypadkach sankcje finansowe nie spełniają funkcji odstraszającej, ponieważ ostatecznie obciążają podatników. Podkreślamy również, że ochrona przed SLAPP-ami nie może ograniczać się wyłącznie do spraw cywilnych – w Polsce ważnym narzędziem nacisku są także postępowania karne, zwłaszcza w sprawach o zniesławienie.
Dlatego apelujemy o uzupełnienie projektu o rozwiązania obejmujące także procedurę karną oraz o szersze, systemowe podejście – obejmujące wsparcie dla osób dotkniętych SLAPP-ami, działania edukacyjne i monitoring zjawiska.
Wzywamy Parlament do pilnego procedowania ustawy, ale jednocześnie do wprowadzenia poprawek, które uczynią ją realnie skuteczną. Ochrona debaty publicznej wymaga rozwiązań szybkich, dostępnych i rzeczywiście odstraszających przed nadużywaniem prawa do tłumienia krytyki.
***
Warszawa, 7 maja 2026 r. Szanowny Pan Poseł Włodzimierz Czarzasty Marszałek Sejmu RP Szanowna Pani Senator Małgorzata Kidawa-Błońska Marszałkini Senatu RP Szanowny Pan Poseł Paweł Śliz Przewodniczący Komisji Sprawiedliwości i Praw Człowieka Sejmu RP Szanowny Pan Senator Marcin Karpiński Przewodniczący Komisji Praw Człowieka i Praworządności Senatu RP Do wiadomości: Szanowny Pan Marcin Wiącek Rzecznik Praw Obywatelskich OŚWIADCZENIE w sprawie pilnego przyjęcia skutecznych przepisów anty-SLAPP W dniu 7 maja 2026 r. upływa termin transpozycji Dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/1069 z dnia 11 kwietnia 2024 r. w sprawie ochrony osób, które angażują się w debatę publiczną, przed oczywiście bezzasadnymi roszczeniami lub stanowiącymi nadużycie postępowaniami sądowymi („strategiczne powództwa zmierzające do stłumienia debaty publicznej”, dalej jako: dyrektywa). Z niepokojem odnotowujemy, że Polska nadal nie przyjęła przepisów zapewniających skuteczną ochronę osób i organizacji uczestniczących w debacie publicznej przed SLAPP-ami, a zaprezentowany projekt (rządowy projekt ustawy o szczególnych środkach ochrony osób uczestniczących w debacie publicznej, druk sejmowy nr 2488, dalej jako: projekt) zawiera istotne ograniczenia, które osłabiają jego praktyczną użyteczność. W naszej ocenie kluczowe jest obecnie sprawne procedowanie projektu ustawy w Sejmie, przy jednoczesnym wykorzystaniu etapu parlamentarnego do wprowadzenia poprawek, które zwiększą skuteczność projektowanych rozwiązań. Opóźnienie w implementacji oznacza, że dziennikarze, aktywiści, organizacje społeczne, lokalne ruchy obywatelskie, sygnaliści, naukowcy, działacze związkowi oraz inne osoby zabierające głos w sprawach publicznych nadal pozostają bez odpowiednich gwarancji ochrony przed postępowaniami wszczynanymi w celu ich zastraszenia, finansowego obciążenia lub uciszenia. Jednocześnie niewprowadzenie niezbędnych korekt do projektu grozi zaprzepaszczeniem szansy na przyjęcie ustawy zawierającej skuteczne mechanizmy ochrony przed SLAPP-ami. Obserwujemy, że problem SLAPP-ów w Polsce pozostaje bardzo powszechny. Szczególnie dotkliwy jest na szczeblu lokalnym, gdzie pojedyncze osoby, stowarzyszenia mieszkańców i lokalni dziennikarze często mierzą się z nieproporcjonalną presją procesową ze strony podmiotów dysponujących znacznie większymi zasobami finansowymi, organizacyjnymi lub politycznymi. Podobny mechanizm obserwujemy w sprawach o szerszym znaczeniu publicznym, gdzie duże podmioty gospodarcze wykorzystują instrumenty prawne wobec aktywistów oraz organizacji społecznych nagłaśniających kwestie istotne społecznie kwestie, które nie dysponują porównywalnymi zasobami do prowadzenia długotrwałych sporów sądowych. Takie działania wywołują efekt mrożący, ograniczają dostęp obywateli do informacji, osłabiają społeczną kontrolę nad decyzjami władz i inwestorów oraz szkodzą debacie publicznej i partycypacji społecznej. Doceniamy, że rządowy projekt przewiduje rozwiązania, które wykraczają poza minimum wymagane przez unijną dyrektywę, w szczególności obejmuje też postępowania krajowe, a nie tylko sprawy transgraniczne. Jednocześnie obawiamy się, że jeżeli przepisy zostaną przyjęte w obecnym kształcie, ich skuteczność w praktyce będzie mocno ograniczona. Wiele z postulatów przedstawionych przez organizacje pozarządowe podczas konsultacji społecznych nie zostało uwzględnionych, a powody ich odrzucenia zdają się pomijać realia funkcjonowania postępowań typu SLAPP w Polsce oraz praktykę ich rozpoznawania przez sądy. Kluczowym środkiem walki ze SLAPP-ami jest możliwość szybkiego oddalenia takiego powództwa, tak by uniknąć procesu ciągnącego się latami. Projekt przewiduje taki mechanizm, ale odwołuje się do pojęcia „powództwa oczywiście bezzasadnego”, stosowanego dotąd do pism pozbawionych jakiegokolwiek sensu, co do których na pierwszy rzut oka widać, że nie zasługują na uwzględnienie. Tymczasem osoby inicjujące postępowania typu SLAPP korzystają z usług profesjonalnych pełnomocników, potrafiących przygotować pozew, który będzie stwarzał pozory sensowności. Projektodawca wyraził nadzieję, że sądy zmienią swoje utrwalone orzecznictwo, ale ciężar problemu wymaga zmiany ustawodawczej. Co więcej, zgodnie z dyrektywą, w postępowaniach typu SLAPP ciężar dowodu powinien być odwrócony, co oznacza, że to powód musi wykazać, że jego roszczenie jest zasadne. Projekt ustawy nie zawiera stosownego przepisu, w konsekwencji zastosowanie będą miały zasady ogólne postępowania cywilnego i to pozwany będzie musiał wykazać, że jego działanie nie było bezprawne. Stwarza to dodatkowe obciążenie po stronie ofiar SLAPP-ów. Ponadto, dyrektywa przewiduje, że sądy rozpatrujące postępowania typu SLAPP powinny mieć możliwość zasądzenia rekompensaty, czyli zadośćuczynienia za krzywdę i odszkodowania za szkodę spowodowaną tym postępowaniem na rzecz pozwanego. Projekt nie ustanawia szczególnych rozwiązań w tym zakresie, co oznacza, że roszczenia te musiałyby być dochodzone w osobnym postępowaniu. Jest to nie tylko długotrwałe, ale również generuje dodatkowe koszty. Projekt nie odnosi się również do problemu wytaczania procesów o ochronę reputacji przez władze państwowe i samorządowe.Takich podmiotów nie odstraszą przewidziane w projekcie sankcje finansowe – w ich przypadku koszty ostatecznie poniosą podatnicy. Podkreślamy również, że ochrona przed SLAPP-ami nie może ograniczać się wyłącznie do procedury cywilnej. W polskich warunkach istotnym narzędziem wywierania presji na uczestników debaty publicznej pozostają również postępowania karne, w tym sprawy o zniesławienie. Dlatego niezbędne jest uzupełnienie projektowanych rozwiązań o środki ochrony przed SLAPP-ami o charakterze karnym, w tym zmiany w procedurze karnej oraz podjęcie prac nad eliminacją odpowiedzialności karnej za zniesławienie z art. 212 Kodeksu karnego. Ze względu na ograniczone kompetencje legislacyjne UE dyrektywa dotyczy tylko postępowań cywilnych, co nie oznacza, że unijny ustawodawca nie dostrzega problemu karnych SLAPP-ów. Wynika to jednoznacznie z motywu 17 dyrektywy, a także Zaleceń Komisji (UE) 2022/758 z dnia 27 kwietnia 2022 r. w sprawie ochrony dziennikarzy i obrońców praw człowieka, którzy angażują się w debatę publiczną, przed ewidentnie bezpodstawnymi lub stanowiącymi nadużycie postępowaniami sądowymi („strategiczne powództwa zmierzające do stłumienia debaty publicznej”). Oczekujemy także, że polskie przepisy będą uwzględniały nie tylko zakres dyrektywy, lecz również standardy wynikające z Rekomendacji Komitetu Ministrów Rady Europy CM/Rec(2024)2 dla państw członkowskich w sprawie przeciwdziałania wykorzystywaniu strategicznych powództw przeciwko udziałowi publicznemu (SLAPP). Rekomendacja ta wskazuje na potrzebę kompleksowego podejścia obejmującego nie tylko gwarancje procesowe, ale również środki wsparcia dla osób i organizacji dotkniętych SLAPP-ami, działania edukacyjne, monitoring, zbieranie danych oraz współpracę krajową i międzynarodową. Wzywamy Parlament do sprawnego przeprowadzenia prac legislacyjnych z udziałem organizacji społecznych, środowisk dziennikarskich, ekspertów prawnych oraz przedstawicieli osób i grup, które doświadczyły SLAPP-ów w praktyce. Skuteczna ochrona debaty publicznej wymaga rozwiązań szybkich, dostępnych i realnie odstraszających od nadużywania prawa do tłumienia krytyki. Oświadczenie podpisali: 1. ARTICLE 19 Europe 2. Atlas Nienawiści 3. Centrum Monitoringu Wolności Prasy 4. European Fem Institute 5. Fundacja "Pro Aperte" 6. Fundacja Blind&Proud 7. Fundacja Blue Dragon 8. Fundacja ClientEarth Prawnicy dla Ziemi 9. Fundacja Dom tam gdzie Ty 10. Fundacja Feminoteka 11. Fundacja Frank Bold 12. Fundacja im. Stefana Batorego 13. Fundacja Lasy i Obywatele 14. Fundacja Matecznik 15. Fundacja Media Forum 16. Fundacja Miasto Obywatelskie Lubartów 17. Fundacja Niech Żyją! 18. Fundacja Niezależne Media 19. Fundacja To Proste 20. Fundacja Wymiany Kulturowej toTU toTAM 21. Fundacja Wolności 22. Fundacji Moc Partnerstwa 23. Gazeta Polska 24. Green REV Institute 25. Helsińska Fundacja Praw Człowieka 26. Inicjatywa “Nasz Rzecznik” 27. Izba Wydawców Prasy 28. Kampania Przeciw Homofobii 29. News Max Polska 30. Ogólnopolskie Towarzystwo Ochrony Ptaków 31. Ogólnopolska Federacja Organizacji Pozarządowych 32. OKO.press 33. Ośrodek Działań Ekologicznych „Źródła” 34. Press Club Polska 35. Rada Mediów Polskich 36. Radio Wnet 37. Sieć Obywatelska Watchdog Polska 38. Stowarzyszenie Amnesty International 39. Stowarzyszenie Dziennikarzy Polskich 40. Stowarzyszenie Fabryka Równości 41. Stowarzyszenie Gazet Lokalnych 42. Stowarzyszenie im. Stanisława Brzozowskiego/Krytyka Polityczna 43. Stowarzyszenie Klon/Jawor 44. Stowarzyszenie Lambda Warszawa 45. Stowarzyszenie Leubuzzi 46. Stowarzyszenie Local Girls Movement 47. Stowarzyszenie Nasze Prawo 48. Stowarzyszenie "NIGDY WIĘCEJ" 49. Stowarzyszenie Uczciwa Gmina 50. Stowarzyszenie wspierające Inicjatywę "Nasz Rzecznik" 51. Telewizja wPolsce24 52. Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” w Barcinie 53. TV Republika 54. Tygodnik Do Rzeczy 55. Tygodnik Sieci 56. Tygodnik Solidarność 57. Żydowskie Stowarzyszenie Czulent
Do 7 maja Polska miała wdrożyć przepisy chroniące przed uciszającymi pozwami, dlatego wzywamy dziś Parlament do sprawnego przeprowadzenia prac legislacyjnych z udziałem organizacji społecznych, środowisk dziennikarskich, ekspertów prawnych oraz przedstawicieli osób i grup, które doświadczyły w praktyce. Skuteczna ochrona debaty publicznej wymaga rozwiązań szybkich, dostępnych i realnie odstraszających od nadużywania prawa do tłumienia krytyki. Pełna treść oświadczenia dostępna jest na stronie https://siecobywatelska.pl/slapp-y-wciaz-bez-kontroli-apelujemy-o-realna-ochrone/
--
Wpis: JGM [bit.ly/pracownicySieci]
