06/08/2018
Zasady i granice odpowiedzialności przewoźnika według Konwencji CMR
Ponieważ moja codzienna praktyka pokazuje, że zagadnienie związane z kwestią odpowiedzialności przewoźnika, w tym przede wszystkim jej granice wciąż budzi liczne wątpliwości wśród przewoźników oraz mając na uwadze często spotykane w zleceniach transportowych klauzule z tym związane, niniejszą publikacją chciałabym omówić i wyjaśnić przepisy prawa regulujące tę materię.
Otóż, zgodnie bowiem z zasadą ogólną odpowiedzialności wyrażoną w kodeksie cywilnym, obowiązuje zasada pełnej odpowiedzialności za wyrządzoną szkodę, która obejmuje straty, które poszkodowany poniósł oraz korzyści, które mógłby osiągnąć gdyby do szkody nie doszło. Konwencja o umowie międzynarodowego przewozu drogowego towarów (CMR) tę nieograniczoną odpowiedzialność modyfikuje, ograniczając ją i wskazując górną granicę tej odpowiedzialności. W niniejszej publikacji przybliżę tę tematykę właśnie na gruncie Konwencji CMR.
Zasady odpowiedzialności obowiązujące na gruncie Konwencji CMR
Zgodnie z brzmieniem przepisu art. 23 Konwencji CMR jeżeli doszło do całkowitego lub częściowego zaginięcia towaru, odszkodowanie oblicza się według wartości towaru w miejscu i w okresie przyjęcia go do przewozu. Wartość towaru określa się według ceny giełdowej lub w razie jej braku według bieżącej ceny rynkowej, a w braku jednej i drugiej - według zwykłej wartości towarów tego samego rodzaju i jakości. Odszkodowanie w takim przypadku nie może jednak przekraczać 8,33 jednostki rozrachunkowej za 1 kilogram brakującej wagi brutto. Oprócz tego zwraca się przewoźne, cło i inne wydatki poniesione w związku z przewozem towaru, w całości w razie całkowitego zaginięcia i proporcjonalnie w razie częściowego zaginięcia. Inne odszkodowania nie należą się.
Ponadto, w razie opóźnienia dostawy, jeżeli osoba uprawniona udowodni, że w związku z tym poniosła szkodę, przewoźnik obowiązany będzie zapłacić odszkodowanie, którego górną granicę stanowi kwota przewoźnego.
Jak wynika z powyższego, art. 23 CMR reguluje wysokość odszkodowania należnego od przewoźnika w związku ze szkodą polegającą na całkowitym albo częściowym zaginięciu towaru powierzonego mu do przewozu oraz wywołaną opóźnieniem w przewozie. Przewidziano dwojakiego rodzaju jego ograniczenie, stanowiąc, że odszkodowanie nie może przekroczyć rynkowej wartości towaru, a ponadto wprowadzając kwotowy limit jego wysokości. Istotnym jest również uregulowanie zawarte w art. 29 konwencji, zgodnie z którym, przewoźnik nie będzie mógł skorzystać z ograniczenia lub wyłączenia swojej odpowiedzialności, jeżeli szkoda powstała wskutek złego zamiaru przewoźnika lub jego niedbalstwa, które to według prawa obowiązującego w miejscu prowadzenia sprawy sądowej uważane jest za równoznaczne ze złym zamiarem.
Konsekwencją ograniczenia odszkodowania do rynkowej wartości towaru jest możliwość wyrównania jedynie szkód zaistniałych bezpośrednio w przesyłce (w towarze), a nie dalszych następstw tych szkód. Ograniczenia tego nie można utożsamiać z ograniczeniem wysokości odszkodowania wyłącznie do strat, z pominięciem lucrum cessans. Ustalona wartość towaru w miejscu i czasie nadania do przewozu obejmuje zwykle dla dochodzącego odszkodowania nadawcy także zysk ( K. Wesołowski, Umowa międzynarodowego przewozu..., s. 518-519).
Ustawowe limity nie będą miały zastosowania i uprawniony będzie mógł dochodzić wyższego odszkodowania w dwóch sytuacjach, mianowicie:
- w przypadku zadeklarowania wartości towaru ((art. 24 konwencji CMR)
oraz
- zadeklarowania kwoty specjalnego interesu w jego dostawie (art. 26 konwencji)
Deklaracja wartości towaru
Nadawca może zadeklarować w liście przewozowym za umówioną dodatkową opłatą wartość towaru przekraczającą granicę odpowiedzialności niż wskazaną w artykule 23 i wtedy kwota zadeklarowana zastępuje tę granicę. Jednak warunkiem skuteczności deklaracji, a tym samym przyjęcia wyższej odpowiedzialności, jest bowiem jej wpisanie do listu przewozowego. Ważnym elementem realizacji przewozu jest więc dokładne zapoznanie się z warunkami zlecenia, gdyż dyskusyjne jest czy konieczne jest wyraźne potwierdzenie tego przez przewoźnika, zatem aby przez „nieuwagę” nieświadomie nie przyjąć na siebie rozszerzonej odpowiedzialności.
Nie jest do końca jasne (w literaturze oraz w orzecznictwie można spotkać różne stanowiska w tym zakresie), czy dodatkowa opłata stanowi warunek konieczny do skutecznej deklaracji wartości towaru, w sytuacji gdy takowa deklaracja została zaakceptowana i przyjęta przez przewoźnika. Są głosy, iż brak dodatkowej opłaty stanowi o bezskuteczności takiej deklaracji.
Kwota specjalnego interesu w dostawie
Drugą sytuacją w jakiej poszkodowany będzie mógł dochodzić odszkodowania wyższego od granic ustawowych wskazanych w art. 23 konwencji, jest deklaracja kwoty specjalnego interesu w dostawie towaru na wypadek zaginięcia lub uszkodzenia przesyłki, a także przekroczenia umówionego terminu dostawy. Deklaracja kwoty specjalnego
interesu w dostawie uprawnia do żądania, niezależnie od odszkodowania dotyczącego szkody w substancji towaru, odszkodowania równego dodatkowej szkodzie, która została udowodniona aż do wysokości zadeklarowanej kwoty. Wysokość zadeklarowanej kwoty stanowi wtedy górną granicę wysokości odszkodowania.
Również i w tym przypadku warunkiem skuteczności deklaracji będzie wpis do listu przewozowego. Zarówno deklaracji wartości jak i kwoty specjalnego interesu dokonuje się za dodatkową umówioną opłatą. Jeżeli zatem dojdzie do skutecznej deklaracji specjalnego interesu w dostawie, poszkodowany będzie mógł żądać odszkodowania równego dodatkowej szkodzie, która została udowodniona, aż do wysokości zadeklarowanej kwoty, jednakże osoba uprawniona musi udowodnić fakt powstania szkody, jak i jej wysokość i nie jest zwolniona z tego obowiązku.
Akceptując deklarację kwoty specjalnego interesu w dostawie analogicznie jak w przypadku deklaracji wartości towaru, przewoźnik przyjmuje na siebie dodatkowe ryzyko w postaci możliwości żądania od niego wyższego odszkodowania, niż wynikające z limitu określonego w art. 23 ust. 3 CMR, i dlatego też ma on prawo do uzyskania z tego tytułu dodatkowego wynagrodzenia, którego wysokość musi być uprzednio uzgodniona z nadawcą.
Podsumowując, powyższe rozważania na temat granic odpowiedzialności przewoźnika, należy stwierdzić, że postanowienia Konwencji CMR w tym zakresie stanowią odejście od zasady wynikającej z zasady ogólnej prawa cywilnego, jaką jest zasada pokrycia pełnej szkody. Nieograniczoną odpowiedzialność (brak wyłączenia i ograniczenia odpowiedzialności) poniesie natomiast przewoźnik, którego działanie(jak również jego pracowników i innych osób którymi się posługuje) cechuje zły zamiar lub niedbalstwo. Konwencja wprowadziła kwotowy limit wysokości odszkodowania występujący obok górnej granicy wysokości odszkodowania w postaci zwykłej wartości przesyłki, który dotyczy odszkodowań za szkodę w towarze. Konwencja przewiduje jednak odstępstwo od stosowania ograniczenia wynikającego ze wskazanego limitu przez możliwość zadeklarowania przez nadawcę przesyłki deklaracji wartości towaru, o której mowa w art. 24 CMR. Nadawca może również
przy zachowaniu wymogów ustawowych z tym związanych zadeklarować kwotę specjalnego interesu w dostawie przesyłki. Deklaracja kwoty specjalnego interesu umożliwia uprawnionemu uzyskanie dodatkowego odszkodowania, które pokrywa również inne straty, niż uszkodzenie samej tylko przesyłki. Kwota ustanowiona w deklaracji stanowi górną granicę odpowiedzialności, co nie zwalnia osoby uprawnionej z obowiązku wykazania wysokości szkody.
Opracowała
Aneta Kałuża
Prawnik
Kancelaria Prawa Transportowego
IURISTRANS
Bibliografia:
- Konwencja o umowie międzynarodowego przewozu drogowego towarów (CMR) sporządzona w Genewie dnia 19 maja 1956 r.
- Ambrożuk Dorota, Dąbrowski Daniel, Wesołowski Krzysztof, Konwencja o umowie międzynarodowego przewozu drogowego towarów (CMR). Komentarz