06/05/2026
Uchwała Sądu Najwyższego (7) z dnia 22 marca 1971 r., sygn. akt III CZP 91/70
🏛W dniu 4 grudnia 1970 r. Sąd Najwyższy przekazał do rozstrzygnięcia składowi siedmiu sędziów SN następujące zagadnienia prawne:
❓1. Czy nieważność testamentu allograficznego, spowodowana niezachowaniem przez organ rady narodowej wymieniony w art. 951 k.c. bezwzględnie obowiązujących przepisów prawa, może być uznana za okoliczność szczególną w rozumieniu art. 952 § 1 k.c., która uzasadnia potraktowanie złożonego przez spadkodawcę przed tym organem i świadkami oświadczenia ostatniej woli jako testamentu ustnego?
i w razie udzielenia na to pytanie odpowiedzi twierdzącej -
❓2. Czy nieważny testament allograficzny zawierający rozrządzenie dwóch spadkodawców nie stanowi przeszkody do uznania złożonych przed organem rady narodowej oświadczeń jako dwóch odrębnych testamentów ustnych?"
⭐Sąd Najwyższy uznał, że:
➡1. Nieważność testamentu przewidzianego w art. 951 k.c., spowodowana niezachowaniem obowiązującego przepisu prawa, może być uznana za okoliczność szczególną w rozumieniu oświadczenia ostatniej woli złożonego przez spadkodawcę jako testamentu ustnego.
➡2. Nieważność testamentu przewidzianego w art. 951 k.c., spowodowana zamieszczeniem w nim rozrządzeń dwóch spadkodawców (art. 942 k.c.), nie stanowi przeszkody do uznania oświadczeń woli złożonych przez tych spadkodawców za dwa oddzielne testamenty ustne.
⬇Przyjrzyjmy się, jak skład orzekający uzasadnił swoje rozstrzygnięcie.
✅"Jeśli chodzi o pierwszą przesłankę sporządzenia testamentu ustnego, mianowicie o szczególne okoliczności, to art. 82 pr. spadk., stanowiący odpowiednik art. 952 § 1 k.c., rozpoczynał tekst od sformułowania co do "szczególnych okoliczności", jako to: przerwania komunikacji, epidemii, działań wojennych. (...) W zakresie szczególnych okoliczności ustawodawca odstąpił od redakcji art. 82 pr. spadk. i sformułował art. 952 § 1 k.c. inaczej, ogólniej. Mianowicie w art. 952 § 1 k.c. ustawodawca zrezygnował z wyliczenia przykładowego szczególnych okoliczności, dając tym samym wyraz stanowisku, że okoliczności te powinny być rozumiane szeroko".
✅"Więcej nawet, brak argumentu, który by pozwolił wyłączyć spośród rozumianych szeroko szczególnych okoliczności właśnie niezachowanie ze strony właściwego funkcjonariusza prezydium rady narodowej przepisu prawa, powodujące nieważność testamentu zwykłego z art. 951 k.c. Zwłaszcza nie można podzielić argumentu, że rzeczą wspomnianego funkcjonariusza jest zawsze znać przepisy obowiązujące od blisko 25 lat, wobec czego nieznajomości wchodzącego w rachubę przepisu ustawodawca nie mógł potraktować jako okoliczności szczególnej. Otóż założenie, że właściwi funkcjonariusze prezydiów rad narodowych powinni znać przepisy z zakresu formy testamentu, przemawia za wyprowadzeniem wniosku, iż w wyjątkowym wypadku niezachowania przez takiego funkcjonariusza wchodzącego w rachubę przepisu, powodującego nieważność testamentu zwykłego z art. 951 k.c., powinien być możliwie złagodzony skutek tej nieważności. Nieważność zaś testamentu, która wychodzi na jaw najczęściej dopiero po śmierci spadkodawcy, jest tak doniosła dla zainteresowanych, że usprawiedliwia w pełni ocenę, iż jej spowodowanie stanowi okoliczność szczególną".
✅"W konsekwencji, okolicznością szczególną w rozumieniu art. 952 § 1 k.c. może być także niezachowanie ze strony właściwego funkcjonariusza prezydium rady narodowej przepisu prawa, powodujące nieważność testamentu zwykłego z art. 951 k.c. To zaś wystarcza do uznania, że nastąpiło spełnienie pierwszej przesłanki dopuszczalności sporządzenia testamentu szczególnego, jakim jest testament ustny".
✅"Drugą przesłankę sporządzenia testamentu ustnego stanowi związek przyczynowy między okolicznością szczególną (w danym wypadku między spowodowaną w wyżej określony sposób nieważnością testamentu zwykłego z art. 951 k.c.) a niemożliwością lub co najmniej bardzo dużym utrudnieniem w zachowaniu zwykłej formy testamentu. Otóż wybór przez spadkodawcę formy testamentu zwykłego z art. 951 k.c. uniemożliwia temu spadkodawcy zachowanie dwóch pozostałych form testamentu zwykłego (własnoręcznej i formy aktu notarialnego). Wybór zaś wspomnianej formy, która następnie - w wyniku niezachowania ze strony właściwego funkcjonariusza prezydium rady narodowej przepisu prawa - okazuje się nieważna, pozbawia możliwości zachowania również i tej, a zatem jakiejkolwiek zwykłej formy testamentu. Dlatego między nieważnością, o której mowa, a niemożliwością zachowania zwykłej formy testamentu zachodzi związek przyczynowy. Tym samym więc zostaje spełniona druga przesłanka dopuszczalności sporządzenia testamentu ustnego".
✅"Z tych wszystkich względów na pierwsze z postawionych pytań prawnych udzielono odpowiedzi jak w punkcie 1 sentencji uchwały".
✅"Ustawodawca używa słowa "testament" w dwóch różnych znaczeniach, mianowicie w znaczeniu czynności prawnej jednostronnej i odwołalnej, w której spadkodawca rozrządza swym majątkiem na wypadek śmierci, oraz w znaczeniu dokumentu obejmującego testament. Rozróżnienie, o którym mowa, ilustruje tekst art. 946 k.c. Przepis ten posługuje się słowem "testament" w znaczeniu wspomnianej czynności prawnej jednostronnej, gdy stanowi, że odwołanie testamentu może nastąpić w ten sposób, iż spadkodawca sporządzi nowy testament, dalej zaś - w znaczeniu dokumentu, gdy z kolei głosi, że odwołanie może nastąpić również w ten sposób, iż spadkodawca zniszczy testament lub pozbawi go cech, od których zależy jego ważność".
✅"Niezachowanie przez właściwego funkcjonariusza prezydium rady narodowej dyspozycji art. 942 k.c. przez dopuszczenie do tego, żeby testament z art. 951 k.c. zawierał rozrządzenia więcej niż jednego spadkodawcy, w szczególności żeby zawierał rozrządzenia dwóch spadkodawców będących małżonkami, powoduje nieważność tego testamentu".
✅"W braku jakichkolwiek podstaw do zwężenia szczególnych okoliczności w rozumieniu art. 952 § 1 k.c. do wypadków niezachowania ze strony właściwego funkcjonariusza prezydium rady narodowej postanowień przepisu art. 951 k.c., okolicznością szczególną może być również niezachowanie przez wspomnianego funkcjonariusza innego przepisu, też powodującego nieważność testamentu z art. 951 k.c., m.in. naruszenie art. 942 k.c. Nieważność ta pozbawia spadkodawcę możliwości zachowania jakiejkolwiek zwykłej formy testamentu. Również więc w razie naruszenia przepisu art. 942 k.c. mogą być spełnione obie przesłanki dopuszczalności sporządzenia testamentu ustnego".
✅"Jak to wyjaśnił Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 14.V.1958 r. 1 CR 325/58 (OSN 1960, poz. 67), do zachowania formy testamentu ustnego konieczna jest tylko jednoczesna obecność trzech powołanych do testamentu świadków, oświadczenie przez spadkodawcę wobec tych świadków ostatniej swej woli i przyjęcie przez nich treści tej woli do wiadomości. Wskazane przesłanki wyczerpują ustawowe wymagania formy. Stąd też z chwilą ich spełnienia testament jest sporządzony i ma byt prawny. Tak sporządzony testament nie ma jednak żadnej zewnętrznej trwałej postaci. Istnieje jedynie w świadomości i zdany jest na pamięć. Pismo utrwalające treść oświadczenia woli spadkodawcy nie stanowi jego oświadczenia przyobleczonego w formę pisemną, nie jest więc testamentem. Jest oświadczeniem wiedzy o treści testamentu ustnego już przedtem istniejącego, a więc dokumentem wtórnym o charakterze dowodowym".
✅"Jeżeli ze względu na naruszenie art. 942 k.c. testament pisemny z art. 951 k.c. jest nieważny, zostały zaś spełnione przesłanki sporządzenia testamentu ustnego i została zachowana jego forma, to wspólny protokół spisany w trybie art. 951 § 2 k.c. a obejmujący rozrządzenia dwóch spadkodawców staje się dokumentem tylko o wtórnym charakterze dowodowym".
✅"W uchwale z dnia 20.IX.1968 r. III CZP 85/68 (OSNCP 1969, poz. 102) Sąd Najwyższy wyjaśnił, że do ważności testamentu ustnego konieczne jest oświadczenie ostatniej woli spadkodawcy; nie wystarcza więc inne zachowanie się spadkodawcy, choćby ujawniało ono wolę w sposób dostateczny. Jeżeli zatem przytoczone wymaganie dotyczy obu spadkodawców i każdy z nich złożył oświadczenie swej ostatniej woli, to w takim wypadku zostały sporządzone dwa testamenty ustne oddzielne, mające byt prawny, a istniejące jedynie w świadomości. Takie zaś testamenty oddzielne nie przestają nimi być, choćby zostały złożone jednocześnie i były powiązane treściowo. Testamenty ustne nigdy więc nie mogą być połączone. Nigdy też nie mogą stanowić tzw. testamentu wspólnego. Dlatego też nie zachodziła nawet potrzeba formułowania normy zakazującej sporządzenia testamentu ustnego, który by zawierał rozrządzenia więcej niż jednego spadkodawcy".
