Мэргэжлийн ёс зүй

11/04/2018

14/02/2017

08/02/2017

Сайн байна уу
Та бүхэнд МЭРГЭЖЛИЙН ЁС ЗҮЙ эмхэтгэлийг толилуулж байна. Та бүхэн судлан үзэж, худалдан авахыг хүсвэл мэдээлэл үлдээнэ үү.

18/07/2016

Орчуулсан материалаасаа орууллаа та бүхэн санал солилцно уу.

Эртний Хятадын ёс зүйн онцлог
1. Уламжлалаа ягштал мөрдөх, настныг хүндлэх нь ёс суртахууны гол сургаал номлол байв.
2. Ёс зүй нь зарчмын систем биш, ёслол журамд сахилга бат байгаа, биеэ авч явах бодит заавар байсан.
3. Ёс зүйн нийгэм улс төрийн шинж чанар нь нийгэм хүн хоёрын хоорондын харилцааны үндсэн асуудал байв.
Эртний Хятадын ёс зүйн үндсэн сургаал
Күнзийн сургаал
Кун Фу цзы үндэслэсэн (МЭӨ V зуун)
Лунь юй (Яриа хүүрнэл) нэртэй гол зохиол
Күнзийн сургаалын гол ойлголт нь “жэнь” хүнлэг энэрэнгүйн үзэл
Энэ хүнлэг энэрэнгүй үзэл нь “шу” буюу харилцан хамаарлыг бий болгоно. Харилцан энэрэнгүй байх нь ёс суртахууны алтан дүрэмд тусгалаа олдог. “Өөртөө хүсэхгүй байгаа юмаа бусдад бүү хий” гэж “ли” буюу ёслол журмын хэсэгт өгүүлдэг гэвч харилцан хүнлэг энэрэнгүй байдал нь хүмүүсийн хооронд тэгш байдлыг бус шударгаар шатлан захирах ёсыг бий болгодог. Үзүүлэлт нь мэдлэг юм. Күнзийн сургаалын сонгодог жишээнд нийгмийн ёс зүй хэв журмыг сахидаг. “Сайн нөхөр” хувийн ашиг сонирхлоо нэн тэргүүнд үздэг. “Дорд хүн” гэдэгтэй эсрэгцүүлж тавьдаг. Ариун шударга сурвалжит хүмүүс нь ард олондоо ёс суртахууны тод жишээ болох ёстой. Энэ нь улс орноо удирдахад хууль эрх зүйн албадлагаас хавьгүй үр дүнтэй.
Даосизм (МЭӨVI-III зуун) Домогт Лао-цзи үндэслэсэн
Гол сургаал - Дао болон “дэ”-гийн ном “Дао дэ цзин”
Даосизм - Дао (зам) - Хүн болоод бүх эд юм хөдөлж байдаг эх дэлхийн хууль. Дао маягаар амьдарна гэдэг нь “Жам ёсыг дагах, өөрийн үйлдлээр ертөнцийн эд юмсын дэс дарааг эвдэхгүй байх, “эс үйлдэхүй”-н зарчмыг баримтлах юм. Эс үйлдэхүй гэдэг юу ч хийхгүй байхыг бус харин онцгой (тодорхой байдалд абсолют хатуу үйлдлийг дао-ийн янз бүрийн хэлбэрээр үйлдэх) найралт үйлс гэсэн утгаар хэлж байгаа юм.
“Сайныг бүтээх” хэрэггүй, тэр тусмаа мууг ч, аль аль нь эд юмсыг жам ёсны дэс дарааг алдагдуулдаг. Дао-гийн сургаалыг дагагсад “сайн сайхныг” бүтээдэггүй харин зорилгоо болгодоггүй ч нар туяа цацруулдаг шиг жам ёсоор сайныг хийж болно гэж үздэг.
Легизм “Хуульчид”-ын сургууль (МЭӨ IV-III зуун)
Гол төлөөлөгч нь Хань Фэй-цзы
Улс орныг удирдах найдвартай бус хэрэгсэл “ли”-д үндэслэсэн ёс зүйг легизм авч үздэг, үйл ажиллагаа гэж хуулийг баримталдаг байв. Хууль мөрдөх нь албадлага, шийтгэл дээр тургуурладаг. Нийгэм дэх хууль эрх, үүргийн абсолют чанар нь хувь хүнийг төрийн машин болгож тоталитар дэглэмээр дарах мөн хуулийн бүгд эрх тэгш гэсэн эрх зүйн төрийн үзэл суртлаар тайлбарлана.

03/07/2015

Хүмүүсийг сургах нь тэднийг өөд нь татна гэсэн үг; хүмүүсийг гэгээрүүлэх нь тэднийг ёс зүйг дээшлүүлнэ гэсэн үг; тэднийг мэдлэгтэй болгох нь соёлжуулна гэсэн үг. В. Гюго

16/05/2015

Хоёр. Албаны ёс зүй - төрийн албан хаагчийн ёс зүй
Доктор, профессор Б.Чимид: Төрийн мэргэшсэн алба бол “явуулын” улс төрчдийг хуулиар зэвсэглэж, хуульд захирагдаж ажилладаг болгох “оточийн газар” мөн.[ ]
Төр нь хууль тогтоох, хууль биелүүлэх, хууль хамгаалах үндсэн чиг үүргийг[ ] хэрэгжүүлдэг ард түмний төлөөллийн байгууллага бөгөөд төрийн албанд ажиллаж буй этгээдийн ёс зүйн зан үйлээр тухайн байгууллагын үйл ажиллагааны цар хүрээ дүгнэгдэж байдаг.
Аристотель: “Албан тушаал хүнийг илчлэн харуулдаг” гээд, албан тушаал авсан этгээд ойр дотныхон болон нийт нийгэмтэйгээ харьцана. Ийм үеийн ганц шударга ёс нь бусад хүнд ашид тусыг үзүүлсэн сайн сайханд оршино” гэжээ. Ёс суртахуунтай хүн гэдэг бол сайн үйлд нийцсэн оюун ухааныг удирдлага болгодог этгээд[ ] гэж албан тушаалын талаарх философийн ойлголтыг өгсөн нь нийгмийн хөгжлийн ямарч үе шатанд ард түмний нэг хэсэг эрх мэдлийг төр хэрэгжүүлдгийн хувьд ард түмэнгүй төр гэж байхгүйн адил төлөөлөлгүй эрх мэдэл хэрэгжүүлэх төлөөлөлгүй ард түмэн гэж үгүй тул албатан[ ] буй албан тушаалтан байх нь ойлгомжтой.
Төрийн албаны тухай хууль (2002)-д Төрийн зорилт, чиг үүргийг Монгол Улсын Үндсэн хууль, хууль тогтоомжид заасан бүрэн эрхийн хүрээнд хэрэгжүүлэх үйл ажиллагааг төрийн алба гэнэ. (3.1); төрийн тусгай алба (3.3.3); төрийн тусгай албан тушаал (5.1.3); Шүүхийн ерөнхий зөвлөлийн ажлын албаны удирдах, гүйцэтгэх албан тушаалын ангилал, зэрэглэлийг Төрийн албаны төв байгууллагын саналыг үндэслэн Улсын Их Хурал тогтооно. (7.9); бүх шатны шүүхийн шүүгч (8.1.1); Төрийн албан тушаалыг эрхэлж, бүрэн эрхээ хэрэгжүүлсний төлөө төрөөс цалин хөлс авч, ажиллах нөхцөл, баталгаагаар хангагдан ажиллаж байгаа этгээдийг төрийн албан хаагч гэнэ. (11.1); төрийн албаны болон төрийн албан хаагчийн ёс зүйн хэм хэмжээ, төрийн байгууллагын соёл, дэг журмыг сахиж, төрийн байгууллага, албан хаагчийн нэр хүндийг эрхэмлэн дээдлэх (13.1.5); Төрийн жинхэнэ албан хаагчийн үйл ажиллагаанд хориглох зүйл (15)[ ] зааснаар ард түмэнд үйлчлэх, төрд чин үнэнчээр зүтгэх, хууль дээдлэх үндсэн зарчмыг сахиулах, . . . төрийн тусгай чиг үүргийг хэрэгжүүлэх баталгааг хуулиар бэхжүүлсэн.
Төр анх бий болсноос эхлээд сэтгэгчид төр түүний албан хаагчид нь ямар хүн байвал илүү зохистой талаар олон арван үзэл санаа дэвшүүлсэн. Тухайлбал Демокрит (МЭӨ 470-365) “Төр бол бүх нийтийн эрх ашиг, сайн сайхан байдал, шударга ёсыг төлөөлдөг учир төрийн эрх ашиг бүхнээс дээр байна. Зохион байгуулалт сайтай ухаалаг удирдагчтай төр бол ард түмний түшиг тулгуур юм[ ]. Засаглал хуваарилах онолын дагуу төрийн эрх мэдлийг хууль тогтоож, гүйцэтгэх эрх мэдэл, шүүх эрх мэдэл гэж хуваасан, эрх мэдлийг хэрэгжүүлэгч нь төрийн албан хаагч болдог.
Төрийн албан хаагчид хуулийн болон захиргааны дүрэм, журмын хүрээнд өөрсдийн үүргээ үр дүнтэй, үр ашигтай болон зарчмын дагуу гүйцэтгэнэ.[ ]
Төрийн албаны ёс зүйн хамгийн түгээмэл категори, ойлголтуудад:
1. Мэргэжлийн үүрэг - тухайн ажил мэргэжлийг гүйцэтгэж байгаа ажилтны ажлын онцлогийг илтгэн харуулдаг. Хүний аливаа үйлдэл, үр дүн хүлээсэн зорилго нь үүрэг биелүүлэхийг шаарддаг. Ёс суртахууны үүрэг нийтлэг, тусгай гэж хоёр түвшинд байна. Нийтлэг үүрэг нь өдөр тутмын байна. Тусгай үүрэг нь мэргэжлийн болон тодорхой нэг нөхцөлийн үед байна.[ ]
2. Мэргэжлийн хариуцлага - албан хаагч өөрийнхөө өмнө, бусдын өмнө, төрийн өмнө хариуцлага хүлээнэ. Хариуцлага нь өөрийн болон бусдын өмнө хүлээсэн сахилга, дэг журам юм. Хувь хүний хариуцлага нь нийгмийн өмнө эрх зүйн хэм хэмжээг мөрдөж, ёс суртахууны үнэт зүйлийг эрхэмлэх ухамсараар тодорхойлогдоно.[ ]
3. Мэргэжлийн нэр хүнд - иргэний болон албаны эрх үүрэг, нийгмийн үнэлэмжээ ухамсарласны үр дүнд мэргэжлийн нэр хүндээ сахин хамгаална. Мэргэжлийн нэр хүндийн нөгөө тал нь мэргэжлийн үүрэг болон ажилтны зан суртахууны шинжээр бас хэмжигдэнэ[ ]. Ёс зүй нь нэр хүндийг эх орон, ард түмнийхээ тусын тулд шургуу хөдөлмөрлөх, гүн гүнзгий мэдлэгтэй байх, ёс суртахууны өндөр соёлтой байх замаар олж авдаг гэж үздэг.[ ]
4. Мэргэжлийн үнэ цэнэ - мэргэжил мэргэжилтэнд нийгмийн зүгээс өгөх үнэлгээ, мэргэжилтний өөрийнх нь үнэлэмж зэрэг ордог.
Дээрхийн гэгээн XIV Далай лам: “Өөрийн сөрөг бодол, мэдэрхүйг дарахын тулд тэднийг өдөөж буй үйлдэл болоод тухайн нөхцөл байдлаас тойрч явах нь зүйтэй ажээ”[ ]
Төрийн алба нь тодорхой эрх мэдлийг хэрэгжүүлдэг субъект[ ] болохын хувьд төрийн нэрийн өмнөөс ард түмэнд үзүүлэх үйлчилгээг нэр хүндтэй, түргэн шуурхай зохион байгуулах үүргийг гүйцэтгэдэг.
Төрийн албан хаагчийн ёс зүй бол иргэн төрийн албан тушаал эрхэлж, бүрэн эрхээ хэрэгжүүлэхтэй холбогдсон зарчим, хэм хэмжээ, шаардлага юм. Төрийн тусгай албан хаагчийн ёс зүйн дүрмээр зохицуулагдаж байгаа зүйлс нь хэт ерөнхий, тунхаг шинжтэй байдгаас түүнийг практикт хэрэгжүүлэх тал дээр дутагдалтай байдал ажиглагддаг. Мөн ёс зүйн дүрэм нь зөвхөн хариуцлага, сахилгын хэм хэмжээг зохицуулаад зогсохгүй, урамшуулал, шагналын хэм хэмжээг давхар зохицуулдаг байх нь зүйтэй юм.[ ]
Төрийн албан хаагчдын нийгмийн хариуцлага, зохион байгуулалтын арга хэмжээ дээшлэхгүй байгаа нь нийгмийн хүчин зүйл, бусад олон шалтгаан нөхцөлтэй холбоотой болохыг олж тогтоох хэрэгтэй.
Төрийн алба нийт үндэстний эрх ашгийг хамгаалж үйлчилдэг, нийгмийн практикийн онцгой хэлбэр болохын хувьд ёс зүйн хариуцлагаас ангид байх учиргүй. Төрийн удирдлагын зорилт бол хууль болон нийгмийн хөгжлийн хэрэгцээг харгалзан, нийгэм дэх сөргөлдөөнт үйл явцыг удирдах хөтөлбөрийг боловсруулан хэрэгжүүлэх явдал мөн.
Хуульч нь зөвхөн хууль сахиулагч төдий бус төрийн албан хаагчийн бүрэлдэхүүнд “Төрийн албаны хууль”-д заасны дагуу төрийн тусгай алба хаагч, жинхэнэ алба хаагчид хамаардаг тул төрийн албан хаагч юм.[ ] Төрийн албаны тухай хууль (2002)-д төрийн алба мэргэшсэн, тогтвортой байх (4.2.5) заасан төрийн албаны үндсэн зарчмын дагуу нийгмийн амьдралд ёс зүйн нийтлэг хэм хэмжээг сахихын зэрэгцээ албан тушаал, ажил мэргэжлийн онцлогоос хамаараад ёс зүйн өвөрмөц хэм хэмжээг мөрдөх шаардлага үүсдэг. Монгол Улсын Засгийн газрын 2010 оны 288 дугаар тогтоолын хавсралт (албан тушаал эрхэлж байгаа төрийн албан хаагчийн ёс зүйн хэм хэмжээг төрийн албаны төв байгууллагын саналыг үндэслэн Засгийн газар тогтооно. Төрийн албаны тухай хуулийн 10.4)
Төрийн захиргааны албан хаагчийн ёс зүйн дүрмээр төрийн захиргааны албан хаагч нь хуулиар харьяалуулсан үүргийг гүйцэтгэхдээ үйл ажиллагаандаа баримтлах ёс зүйн зарчим, удирдлага болгох ёс зүйн эрхэмлэн дээдлэх зүйлс, дагаж мөрдөх ёс зүйн хэм хэмжээг тогтоосон. Монгол хүний зан суртахуунд уламжлалыг сэргээх нэрээр халхавчилсан мухар сүсэг, муу дадал заншил, өмчийн хойноос улайран хөөцөлдсөн шунал, хэрэглээний соёлгүй байдал, зугаа цэнгэлийн мөрөөсөл, урлагийн утга учиргүй марзан үзүүлбэр, гүтгэлэг, цуурхал, архидалт, мансуурал, зэрэг олон сөрөг зүйлс сэргэн илэрч, хүмүүсийн ухамсарт нөлөөлөх болсныг нуух аргагүй.[ ]
Мэргэжлийн зан суртахуун гэдэг бол хүн ёсны ерөнхий зарчмуудыг тухайн мэргэжлийн үйл ажиллагааны нөхцөлд тохируулан тодосгож хэрэглэнэ гэсэн үг. Мэргэжлийн ёс зүй нь ёс суртахууны ухамсарын шинэ зарчмууд, шинэ ойлголтыг төлөвшүүлдэггүй, харин үндсэн зарчим, ойлголтуудыг хүний амьдрал үйл ажиллагааны өвөрмөц нөхцөлд зохицуулдаг. Мэргэжлийн ёс суртахууны тодорхой илрэлүүдийг судалдаг салбар ухаан нь мэргэжлийн ёс зүй юм. Мэргэжлийн ёс зүй нь мэргэжил, хариуцсан ажилдаа үнэнч байх, ажил үүргээ чанартай гүйцэтгэх, хувийн эрх ашгийг огоорох, мэргэжлийнхээ нэр хүндийг хамгаалах, нийгмийн өмнө хүлээсэн хариуцлагаа гүнээ ухамсарлах, үүргээ чанд биелүүлэх журмын тогтолцоо.
Мэргэжлийн ёс зүй нь ёс суртахууны ухамсрын шинэ зарчим, шинэ ойлголтыг төлөвшүүлж буй болгохоосоо илүү нэгэнт тодорхой байгаа зарчим, ойлголтуудыг хүмүүсийн амьдрал үйл ажиллагааны өвөрмөц хүрээнүүдэд зохицуулан хэрэгжүүлэхэд чиглэгдэнэ. Мэргэжлийн ёс зүйн үндсэн ойлголт нь тухайн салбарт ажиллаж байгаа хүний ажлын онцлогийг илтгэн харуулж байдаг мэргэжлийн үүрэг хэмээх ойлголт болно.[ ] Мэргэжлийн ёс зүйн уг сурвалж буюу суурь ойлголт нь мэргэжлийн үүрэг. Мэргэжлийн үүрэг нь тухайн хүний ажлыг үр дүнтэй болгодог.[ ] Мэргэжлийн үүрэгт – ажил үүргээ бүрэн ухамсарлах, ажил үүрэгтээ хариуцлагатай хандах, мэргэжлийн онцлогтой холбоотой тавигдах шаардлагыг биелүүлэх (Хуульч мэргэжлийн ёс зүй); зохих шугам байх ёстой байр сууриныхаа эзэн нь байх, мэргэжилтэй холбогдох шинжлэх ухаануудыг судлах, бодитой мэдээллийг аль болох богино хугацаанд цуглуулах, судлах, дүн шинжилгээ хийх, ашиглах чадвар, дадал эзэмших гэх мэт.
Мэргэжлийн ёс зүй нь мэргэжлийн ёс суртахууны үндсэн зарчим, хэм хэмжээ, үнэлэмж, мэргэжлийн ёс суртахууны болон нийгмийн хэрэгцээг хангаж, юу зөв, юу бурууг тухайн мэргэжилтэнд ойлгуулах, үүрэг хариуцлагыг ухамсарлуулах, мэргэжлийг эрхэмлэх, тодорхой зорилго, зорилтыг хэрэгжүүлэхийн тулд өөртөө хяналт тавих, зохицуулах эрхийг мэргэжилд олгох замаар ёс суртахууны болон нийгмийн хэрэгцээг хангадаг.
Мэргэжлийн ёс зүйн зорилго:
1. Мэргэжлийн ёс суртахууны ойлголтууд, мэргэжилтэнд тавигддаг ёс суртахууны шаардлагыг тодорхойлох;
2. Хүн ёсны ерөнхий зарчмуудыг тухайн ажил, мэргэжилд тохируулж, тодотгуулан тодорхойлох, улам бүр боловсронгуй болгох;
3. Ёс суртахууны шаардлагыг мэргэжлийн хүрээнд хэрэгжүүлэх, зарчмыг сахиулан мөрдүүлэх;
4. Мэргэжлийн байгууллагын удирдах болон бусад ажилтан, албан хаагчид мэргэжлийн ёс суртахууны хэм хэмжээг төлөвшүүлэх;
5. Мэргэжилтний зан суртахуунд хяналт тавих зохицуулах;
Мэргэжлийн ёс суртахууны хэм хэмжээ, баримтлах үндсэн зарчмуудыг мэргэжлийн ёс зүй судалдаг. Мэргэжлийн ёс зүй нь аливаа мэргэжлийн үйл ажиллагааны өвөрмөц төрлүүдийг илэрхийлсэн хэм хэмжээ, стандарт, шаардлагуудтай байна. Энэхүү хэм хэмжээг бүрэлдүүлдэг олон хүчин зүйлийг ерөнхийд нь ангилж үзвэл:
1. Бие хүний төлөвшилт, ёс суртахууны ухамсрын төвшин;
2. Байгууллагын ёс зүйн дүрэм, дотоод журам, тушаал шийдвэр;[ ]
Ажил, мэргэжлийн онцлог шалгуурт нийцсэн ёс зүйн төлөвшил нь хүмүүжих, суралцах, ажиллах бүхий л үйл явцад хамт өсөн хөгждөг.
Ажил мэргэжил бүхэн өвөрмөц онцлогтой ба
ёс суртахууны зарчим, хэм хэмжээгээр өөр
өөрийн мэргэжлийн хөдөлмөрийн явцад янз бүрээр хэрэгжиж болно. Мэргэжлийн ёс зүй нь ажил мэргэжилтэй холбоотой ёс суртахууны асуудлыг судалдаг салбар. Тухайлбал хөдөлмөрийн хамт олны болон мэргэжилтний хоорондын харилцаа, ёс суртахууны үнэт зүйл, өвөрмөц зарчим, мэргэжлийн нэр хүнд, төлөвшлийн онцлог зэргийг судалдаг.
Мэргэжлийн нэр хүнд үүрэг хариуцлагаа ухамсарлаагүйгээс мэргэжилтнүүд хуулийн болон ёс суртахууны зөрчил гаргадаг учир мэргэжлийн ёс суртахууны хэм хэмжээг дагах шаардлагатай.

09/05/2015

Нэг. Ёс зүйн тухай
Ёс зүй нь ёс суртахууны мөн чанар, үнэлэмжийг судалдаг практик философийн ухаан. Ёс суртахуун нь хүний дотоод итгэл үнэмшил юм.[ ] Ёс зүй гэдэг ойлголт нь хүний биеэ авч явах байдлын мөн чанар (философийн категори)-ыг судлах онол, ёс суртахуун нь нийгмийн ахуйг тусгасан ухамсрын хэлбэр юм. Аристотель. Дээд ёс суртахуун: Ёс зүй бол төр улсын ухааны бүрэлдэхүүн хэсэг юм.[ ] Ёс суртахууны хэм хэмжээг бүтцийн хувьд диспозици, гипотез, санкци гэж 3 ангилж үздэг.[ ] Ёс суртахуун гэдэг нь нийгмийн дотор хүмүүсийн зан үйлдлийг хэм хэмжээгээр зохицуулах үндсэн аргын нэг, нийгмийн харилцааны онцгой төрөл мөн. Ёс суртахууны хэм хэмжээ нь тухайн нийгэм дэх хүмүүсийн зан байдлын тодорхой дүр загвар буюу хэвшиж тогтсон стандарт, хүмүүсийн зан байдлыг зохицуулагч шаардлагуудын цогцлол мөн.[ ] Ёс зүйн ухааныг олон улсын хэмжээнд “Этика” гэж нэрлэж заншсан. Этика гэдэг нь зан заншил гэсэн утгатай Грек үг. Капиталист нийгэмд “Хүн хүндээ чоно” гэдэг зарчимд үндэслэсэн хөрөнгөтний ёс суртахуун, “Нэг нь нийтийн төлөө, нийт нь нэгнийхээ төлөө” гэсэн социалист ёс суртахуун бие биеийн эсрэг зөрөн зогсож байсан нь ёс суртахуун бол ангийн чанартай хөгжиж ирснийг нотлосон төдийгүй, ёс суртахуун бол хүмүүсийн хоорондын өдөр тутмын харилцааны нэн чухал тохируулга [ ] болж өгснийг гэрчилсэн хэрэг юм. Ёс зүй хэмээх ойлголт нь эртний Грекийн “ethos” гэдэг үгнээс гаралтай ба латины “mos”(moris)-тай утга дүйх бөгөөд энэ нь зан авир, дэг журам гэсэн утгатай. “Этика” (ёс зүй) хэмээх ойлголт нь эртний Римээс үүсэлтэй гэж үздэг. “Мos” гэсэн үгнээс “moralitas”(ёс суртахуун) хэмээх нэр томьёог бий болж Грекийн этика гэдэг үгнээс латин хэлний “мораль”гэдэг үг үүсч анх нэг утгатай байснаа хөгжлийн явцад “этика”нь ёс зүй, “мораль” нь ёс суртахуун гэсэн хоёр өөр утгатай ойлголт болсон.
Ийнхүү нийгмийн хөгжлийн явцад “этика”, “мораль” гэдэг нэр томьёо нь янз бүрийн утга агуулгаар баяжигдан, “этика” (ёс зүй) нь мэдлэгийн бие даасан салбар болж, “мораль” нь тухайн шинжлэх ухааны судлагдахуун болсон байна. Эндээс үзвэл ёс зүй бол ёс суртахууны тухай шинжлэх ухаан юм.[ ] Ёс зүй бол нийгмийн харилцааг бүхэлд нь хамран удирдах, зохицуулах, хэвшүүлэх зорилт бүхий нарийн мэргэжил эрхэлж байгаа хүмүүсийн ёс суртахуун (хүний зан төлвийн сайн, муу, сайхан, муухай эсрэг, сөрөг, шинжүүдийг үнэлэх нийтийн хэм хэмжээний нийлбэр цогц)-ыг судалдаг шинжлэх ухаан юм.[ ] Орчин үеийн ёс зүйн хувьд эрх чөлөө гэдэг нь хариуцлага юм. Ёс суртахууны хариуцлага нь нийгмийн бусад төрлийн хариуцлагын үндэс болдог бөгөөд бие хүний ёс суртахууны үйл ажиллагаа түүний үүрэгтэй тохирч байгаа байдал.[ ] Ёс зүй нь ёс суртахууны тухай мэдлэгийг буй болгоод зогсохгүй, ёс суртахууны сайн үйлс, хэм хэмжээ, эрхэм дээд туйлын хүслэнг буй болгоход оролцдог. Ёс суртахуун бол ёс зүйн судлах зүйл нь, өөрөөр хэлбэл танигдан мэдэгдэж буй объект нь ёс суртахуун, түүнийг танин мэдэж буй мэдлэг ухааны салбар нь ёс зүй мөн.[ ]
Өнөө үед ёс зүйг онолын ба норматив ёс зүй гэж ангилж байна.
1. Онолын ёс зүй - ёс суртахууны үүсэл, мөн чанарын асуудлууд нийгмийн харилцааны системд түүний эзлэх байр суурийг тодруулах, зан суртахууны ухамсрын хэлбэр, бүтцийг тайлбарлах;
2. Норматив ёс зүй – хүмүүс ёс суртахууны зарчим ба хэм хэмжээг хэрхэн сахин биелүүлэх зэрэг асуудалд хариулт өгдөг.[ ]
Аристотель. Дээд суртахуун: Ёс зүйн сайн үйл нь зан авир гэдэг “Ethos” заншил гэсэн үгнээс гарчээ, ийм учраас ёс зүйн сайн үйл гэсэн үг зуршил гэдэг үгтэй уялдан дуудагдаж нэрлэгдэж байгаа бөгөөд ёс зүйн сайн үйл нь дутагдах, илүүдэх нь аль аль нь хортой.[ ]
Дэг ёсны сэтгэлгээ
Эртний Грекийн софистууд янз бүрийн улс орны хэв хууль, ёс, ёс заншлыг судлаад хууль ёс заншлын гол агуулга нь ёс суртахуун гэсэн дүгнэлт хийжээ.
Ёс суртахуун нийгмийн бүхий л харилцаанд илэрч байдаг. Тухайлбал улс төрийн харилцаа нь хүмүүнлэг ба хүмүүнлэг бус, эдийн засгийн харилцаа нь шударга ба шударга бус, оюун санааны харилцаа нь үнэнч ба үнэнч бус ёс суртахууны мөн чанараар тодорхойлогддог.
Ёс суртахуун бол сайн, муу үйл, шударга бус, үүрэг, нэр төр, нинжин сэтгэлийн тухай хүмүүсийн төсөөллийг илэрхийлэгч зан байдлын дүрэм горим хэм хэмжээний цогц юм”[ ]гэж үзсэн байна. Эдгээрээс үзвэл, ёс суртахуун нь хэм хэмжээ, үнэлэмж, хүний дотоод сэтгэлийн чанар юм. Иймд ёс суртахууны асуудлыг олон талаас нь тунгаан эргэцүүлэх шаардлагатай.
Ёс суртахуун нийгмийн ухамсрын нэг өвөрмөц хэлбэр бөгөөд хүмүүсийн хоорондын харилцааг зохицуулагч, хүний биеэ авч явах хэм хэмжээний цогцос мөн. Ёс суртахуун нь хүмүүсийн хоорондын харилцааны амин чухал хэрэгцээнээс үүсэн гарч ангич, намч чанартай, бодит шалтгаан үндэслэлтэй, нийгмийн хөгжлийн хэр хэмжээтэй нөхцөлдөн шүтэлцэн хөгжиж иржээ.[ ]
Ёс зүйн гол зорилт нь зан заншил, биеэ авч явах байдлыг судлан шинжлэхэд бус ёс суртахууны гарал үүсэл, түүний зарчмуудыг тодорхойлоход оршино. Ёс суртахууны үйлдэл нь тодорхой зорилготой байхаас гадна түүний ёс суртахууны гол зарчмын дагуу хэрэглэнэ.
Хүний үйл ажиллагааг ёс горим, хэм хэмжээнд чиглүүлэх шаардлагыг ёс суртахууны зарчим гэдэг. Хүнлэг ёсыг дээдлэх, эх орон байгаль дэлхийгээ хайрлах, эв эеийг хичээх, өглөгч сэтгэлтэй байх, нэр төр, алдар хүндийг хайрлан хамгаалах, хичээнгүй хөдөлмөрч байх, хүнлэг энэрэнгүй байх, шударга, үнэнч ёсыг баримтлах зэрэг болно.
Аристотель. Евдемийн ёс зүй: Нотлох юм уу үгүйсгэх байдлаар үнэнийг илэрхийлэх таван [арга зам] сэтгэл санаанд байдгийг иш үндэс болгоё, үүнд, урлаг, шинжлэх ухааны мэдлэг, ухаан зарах сэтгэлгээ, мэргэн ухаан, хийсвэрлэл.[ ] ... ухаан зарах сэтгэлгээ нь өрхийн аж ахуйн, хууль тогтоомж, улс төрийн (зөвлөлдөх ба шүүхийн) үйл ажиллагаа гэсэн хэсгүүдээс тогтоно.
Ёс суртахууны хэм хэмжээ, зарчим бол өдөр тутмын харилцаанд илэрдэг туршлага юм.[ ] Бид аливаа ёс суртахуунгүй үйлдэлд үнэлэлт өгч, бурууг засаж залруулах нь эргээд зөв сонголт, шийдвэр гаргахад нөлөөлдөг. Иммораль буюу ёс суртахуунгүй үйлдлээс сэргийлж сургамж авч байдгийг үгүйсгэх аргагүй. Ёс суртахуун нь хуульд захирагдах, тухайн нөхцөл байдалд тохирсон хэм хэмжээ, ёс суртахууны сургаалыг дагаж мөрдөх нь хүний төлөвшил хандлагыг илэрхийлдэг.
Ёс суртахууны тогтолцоо нь хэм хэмжээ, үнэлэмж, эрхэмлэл, зарчим гэсэн үнэлэмжүүдээс бүрдэнэ. Ёс суртахууны хэм хэмжээ нь шинжлэх ухаан, нийгэм, улс төр гээд амьдралын бүхий л хүрээнд үйлчилнэ. Хууль эрх зүйн зохицуулалт нь төрийн албадлага шаардлага бөгөөд тодорхой институтууд хянах үүрэгтэй байдаг. Ёс суртахууны зохицуулалт нь хувийн ухамсарт тулгуурладаг бол хуулийн хэм хэмжээ нь юуг хийж болохгүйг тодорхой утгаар заасан байдаг. Хууль бол нэг талаас ёс суртахууны хэм хэмжээг баталгаажуулсан хэлбэр юм. Эрхээ эдэлж байна гээд бусдын эрхэнд халдан, дур зоргоороо авирлаж болохгүйг ёс суртахууны хувьд ухамсарлах, хувь хүн зөвхөн өөрийн төлөө биш бусдын өмнө сонгосон зорилгын төлөө ухаалаг, зөв эрүүл саруул замыг эрэлхийлэх нь хүмүүнлэг нийгмийн үндэс юм. Гэвч ардчилсан чөлөөт нийгэмд эрхээ эдэлж байна гэсэн нэрийдлээр нийгэмд эмх замбараагүй байдлыг үүсгэн хуулийн нэрийг барьж албан тушаалаа хэтрүүлэн ашиглах, үүргээ үл ухамсарлан хүнд суртал гаргах, өөрсдийн амьдрах эрх үүргээ төрд даатган, бухимдлыг үүсгэж төрд гомдоллож байгаа зэрэгт бүгд л хувь хүний ухамсар, үүрэг хариуцлага, ёс суртахуунтай л холбоотой. Төрийн үүрэг бол буруу үйлдлээс иргэнийг хамгаалах, нийгэмд ашигтай үйлдлийг хэрэглээнд оруулах, иргэдийн хамтын үйл ажиллагааг шударгаар зохицуулах явдал юм.
Хувь хүний ёс суртахууны үүднээс ямар харилцаанд оршиж буйгаа ухамсарлаж, харилцан эрх, үүрэг хүлээсэн нийгмийн харилцаа үүсдэг.
Эртний хятадын философи сэтгэлгээний Күнзийн сурталтан Зэнз “Хүсэл зориг тогтвол сэтгэл түвшин болно, бодол санаа бат үнэн бол сэтгэл тэгширдэг байна. Сэтгэл тэгшрээгүй бол үзэх сонсох, амтлах, мэдрэхүй сул байна. “Бодол санаандаа бат үнэн” гэдэг нь биеэ хуурахгүй, үзэл бодолдоо тууштай, сэрэмжтэй сайн сургаалыг дагахыг хэлнэ. Гэгээн суртахуйг гийгүүлнэ гэдэг бол эрдэм сурч, бодол санааг бат болгоод, сэтгэл тэгширч бие засарна, биеэ зассанаар гэр түвшин, гэр түвшин бол төр засарна,төр засарваас тэнгэрийн дор түмэн амгалан тогтоно. Өрх гэрийн дотор өршөөлтэй бол улс оронд өршөөл дэлгэрнэ, өршөөлч хүн бусдыг хайрлаж чадна, дээд хүн өршөөл энэрэлийг сахивал доод хүн итгэл журмыг сахина, өршөөл журмыг сахивал үйл хэрэг бүтнэ”[ ] хэмээжээ.
Монголчуудын зан суртахууны төлөвшил, түүнд нөлөөлж буй нийгмийн хүчин зүйл: Сэдэвт экспертийн судалгааны тайлан (2010) –д “... ёс зүй нь өөрийн үйлдлийн төлөө, бусад хүмүүс болон нийгэмлэгийн өмнө, өөрийн хүн чанарын өмнө зан суртахууны хариуцлага хүлээх сэтгэлийг хүн бүхэнд төлөвшүүлэх тухай асуудал хамгийн чухал байр суурь эзэлдэг.[ ] Ёс зүйтэй байх нь өөрийн үнэлэмжийг дээшлүүлэхийн зэрэгцээ, бусдын чадвар дадлыг үнэлэхэд тулах цэг болдог. Тулах цэгтэй байхын мөн чанар нь үнэлэмжийн үнэт зүйл юм.
Монгол улсад ёс журам ба ёс зүйн философийн өөрчлөлт дараах гурван замаар явагдаж байна.
1. Тотилатори дэгдэмийн зүгээс тулган хүлээлгэх замаар хэвшүүлэхийг оролдож байсан коммунист ёс суртахууны хэм хэмжээ, ойлголт, ухагдахууныг шүүмжлэн, нийгэм журамт эрх ашгийг дээдэлсэн философи, үнэт зүйлсээс татгалзах чиг хандлага;
2. Ардчилал, хувь хүний эрхийг дээдлэх зарчим, зах зээлийн харилцаатай холбоотой хувийн эрх ашигийг илүүд үздэг ёс зүйн үнэт зүйлсийг эзэмших, хуулан авч дууриахыг оролдох чиг хандлага;
3. Олон жил хаалттай байсны улмаас мартагдсан үндэсний уламжлалт хэв заншил, ёс журмыг сэргээн хөгжүүлэх оролдлого; [ ]
Иргэний нийгэмд голлох байр суурьтай мэргэжлийн бүлэг, нийгэмлэг, холбоо нь ашиг сонирхлоо нэгтгэн илэрхийлэхдээ тодорхой мэргэжлийн ёс суртахууны зарчим, хэм хэмжээг дагаж мөрдөх шаардлага бий болдог . . ., мөн энэхүү ёс зүйн хүрээнд мэргэжлийн болон ажил хэрэгч ёс суртахуун, байгууллагын ёс зүй, хэрэглээний ба чөлөөт цагийн ёс зүйн асуудлыг холбож үзэх нь чухал[ ]

14/04/2015

Ёс зүйн үнэлэмжийг дээшлүүлэхийн тулд:
1. Хүн төрлөхтөний хөгжлийн үечлэлийг дамжин уламжлагдсан ёс зүй
2. Мэргэжлийн ёс зүй
3. Мэргэшлийн ёс зүйн талаар нарийвчлан судлах нь зүйтэй.

12/04/2015

Ёс зүйтэй байх нь өөрийн үнэлэмжийг дээшлүүлэхийн зэрэгцээ, бусдын чадвар дадлыг үнэлэхэд тулах цэг болдог. Тулах цэгтэй байхын мөн чанар нь үнэлэмжийн үнэт зүйл юм.