រៀន ច្បាប់-Rean Chbab

04/03/2023

04/03/2023

31/01/2023

ការអនុវត្តដោយបង្ខំចំពោះសិទ្ធិលើបំណុល

31/01/2023

ប្រតិបត្តិការបញ្ចូន

31/01/2023

លំហូរនីតិវិធីព្រហ្មទណ្ឌ

20/10/2022

សញ្ញាណទូទៅនៃសហកម្មសិទិ្ធ
២.១.និយមន័យ
ទម្រង់កម្មសិទ្ធិរួមដែលគេស្គាល់ច្រើនគឺ “សហកម្មសិទ្ធិ" ។ សហកម្មសិទ្ធិ កើតមាននៅពេលដែលបុគ្គលពីរនាក់ ឬច្រើននាក់កាន់កាប់ផ្នែកនានានៃទ្រព្យមួយ ប៉ុន្តែផ្នែកដែលពួកគេកាន់កាប់នោះ គឺជាច់ដោយឡែកៗពីគ្នា។ ទម្រង់ដែលគេស្គាល់ច្រើនជាងគេបំផុតនៃសហកម្មសិទ្ធិ គឺករណីអគារផ្ទះល្វែង ឬខុនដូរ ដែលហៅជាទូទៅថា «អគារសកម្មសិទ្ធិ»។ យោងតាមអនុក្រឹត្យលេខ១២៦ ស្តីពីការគ្រប់គ្រង និងប្រើប្រាស់អគារសហកម្មសិទ្ធិ បានបញ្ជាក់អំពីនិយមន័យ នៃអគារសហកម្មសិទ្ធិយ៉ាងច្បាស់ថា អគារសហកម្មសិទ្ធិ គឺ សំដៅដល់អគារ ឬសំណង់ ដែលមានកម្មសិទ្ធិករច្រើននាក់រស់នៅ ។
សហកម្មសិទ្ធិ សំដៅទៅកម្មសិទ្ធិលើទ្រព្យជាអចលនវត្ថុរបស់បុគ្គលច្រើននាក់ ដោយបានបែងចែកតាមឡូតិ៍ ដែលម្នាក់ៗបានមួយចំណែកជាឯកជន ហើយមួយចំណែកទៀតជាផ្នែកនៃទ្រព្យរួម ។
ប្រភេទនៃអគារសហកម្មសិទ្ធិទាំងនេះមានជាអាទិ៍ ភូមិគ្រឹះ ពាក់កណ្តាលភូមិគ្រឹះ ផ្ទះល្វែងដែលមានច្រើនល្វែងនិងច្រើនជាន់ជាប់គ្នា ខុនដូរ ប្រភេទផ្ទះផ្សេងទៀត ដែលមានរចនា សម័្ពន្ធជាប់គ្នា ។ សហកម្មសិទ្ធិករម្នាក់ៗ ដោយក្នុងនោះចំណែកខ្លះជាកម្មសិទ្ធិផ្តាច់មុខរបស់សហកម្មសិទ្ធិករនីមួយៗហៅថា "ចំណែកឯកជ៖ " និងមានចំណែកខ្លះ សម្រាប់ប្រើប្រាស់ជារួមរបស់សហកម្មសិទ្ធិករទាំងអស់ ហៅថា “ចំណែករួម” ។
២.២.ចំណែកឯកជន
ចំណែកឯកជន សំដៅដល់ចំណែកនៃអគារសហកម្មសិទ្ធិដែលស្ថិតនៅក្រោមការកាន់កាប់ និងប្រើប្រាស់ឯកជនផ្តាច់មុខ ។ មានតែសហកម្មសិទ្ធិករនៃអគារសហកម្មសិទ្ធិតែប៉ុណ្ណោះ ដែលមានសិទ្ធិក្នុងការកាន់កាប់ ចាត់ចែង ឬប្រើប្រាស់ដោយផ្តាច់មុខនូវចំណែកឯកជននេះ ដោយកម្មសិទ្ធិករនីមួយៗត្រូវមានវិញ្ញាបនបត្រមួយសម្រាប់សម្គាល់ភាពជាកម្មសិទ្ធិតាមលក្ខណៈច្បាប់ ឬដែលហៅថា វិញ្ញាបនបត្រសម្គាល់ម្ចាស់ចំណែកឯកជន។ នៅក្នុងវិញ្ញាបនបត្រមួយសម្រាប់សម្គាល់ម្ចាស់ចំណែកឯកជននោះមានបញ្ជាក់នូវប្រភេទ និងទំហំនៃចំណែកកម្មសិទ្ធិឯកជនរបស់ខ្លួន ។
យោងតាម មាត្រា១៧៧ នៃច្បាប់ភូមិបាលឆ្នាំ២០០១ បានកំណត់បញ្ជាក់បន្ថែមទៀតថាសហកម្មសិទ្ធិករទាំងមានសិទ្ធិពេញលេញលើចំណែកឯកជនរបស់ខ្លួន ដោយមិនបំពានលើចំណែករួម និងមិនរំខាន ឬរាំងស្ទះដល់ប្រើប្រាស់ចំណែករួមដោយសហកម្មសិទ្ធិករដទៃទៀតឡើយ។ សហកម្មសិទ្ធិករទាំងនោះអាចផ្ទេរសិទ្ធិដោយសេរី ជួល ឬបង្កើតផលុបភោគ រៀបចំសិទ្ធិប្រើប្រាស់ និងអាស្រ័យនៅ ដាក់ហ៊ីប៉ូតែក ដាក់បញ្ចាំនូវចំណែកឯកជនរបស់ខ្លួន ។
សារាចរណ៍ លេខ០១ ដនស/អកគដ/សរណន ស្តីពីការចុះបញ្ជីអគារ និងក្បាលដីសហកម្មសិទ្ធិ ចុះថ្ងៃទី២១ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០០៥ របស់ក្រសួងរៀបចំដែនដី នគរូបនីយកម្ម និងសំណង់ ត្រង់ចំណុចទី៣ កថាខណ្ឌទី២ បានចែងថា ចំណែកឯកជនត្រូវបានកំណត់ទៅតាមការព្រមព្រៀងគ្នារវាងកម្មសិទ្ធិករពាក់ព័ន្ធ បើការព្រមព្រៀងគ្នានោះមិនផ្ទុយនឹងសណ្តាប់ធ្នាប់សាធារណៈ ។ ត្រង់ចំណុចនេះបានបញ្ជាក់ថា ច្បាប់បានផ្តល់អាទិភាពដល់គូភាគីក្នុងការព្រមព្រៀងគ្នា ដោយកំណត់ថា ចំណែកណាមួយជាចំណែកឯកជន និងចំណែកណាមួយជាចំណែករួម ដែលការព្រមព្រៀងគ្នានោះមិនត្រូវផ្ទុយ ឬក៏ប៉ះពាល់ទៅដល់សណ្តាប់ធ្នាប់សាធារណៈឡើយ ។
ការវាស់វែងដើម្បីកំណត់ព្រំខណ្ឌនៃចំណែកឯកជននានា ត្រូវគិតដល់ខ្សែបន្ទាត់កណ្តាលនៃជញ្ជាំងដែលខ័ណ្ឌចែកចំណែកនីមួយៗ ។ ជញ្ជាំងដែលខ័ណ្ឌចែកចំណែកឯកជន ត្រូវចាត់ទុកជាជញ្ជាំងអឌ្ឍសិទ្ធិ ។ ចំណែកឯកជននៃអគារសហកម្មសិទ្ធិរួមមានដូចជា៖«ផ្ទះបាយ បន្ទប់គេង បន្ទប់ទឹក ទ្វារ បង្អួច ផ្ទែឥដ្ឋការ៉ូ ផ្ទៃជញ្ជាំងខាងក្នុង ពិដានទូខោអាវ ព្រមទាំងសម្ភារៈបំពាក់បច្ចេកទេសនានានៅក្នុងផ្ទះ។ល។ ផ្សេងពីនេះ យ៉ ឬរានហាល ដែលជាប់នឹងចំណែកឯកជន និងប្រើប្រាស់ជាឯកជន ប្រសិនបើមិនប៉ះពាល់ទៅដល់ការប្រើប្រាស់នៃចំណែកឯកជនផ្សេងទៀតទេ ក៏ត្រូវបានចាត់ទុកជាផ្នែកមួយនៃចំណែកឯកជនផងដែរ ។
២.៣.ចំណែករួម
ចំណែករួម សំដៅដល់រាល់ចំណែកនៃអគារសហកម្មសិទ្ធិ ដែលត្រូវចាត់ជាកម្មវត្ថុសម្រាប់ការប្រើប្រាស់ ឬ ជាប្រយោជន៍រួមនៃសហកម្មសិទ្ធិករទាំងអស់ មានជាអាទិ៍ ដី ទីធ្លា ជណ្តើរ ដំបូល ឧទ្យាន និងសូមច្បារ ផ្លូវ ច្រកចេញចូល ជញ្ចាំងអឌ្ឍសិទ្ធិ ទីកន្លែងនៃសេវាកម្មរួម ។ សហម្ចាស់កម្មសិទ្ធិមិនអាចយកចំណែករួមនេះមិនអាចយកមកប្រើប្រាស់ផ្តាច់មុខដោយបុគ្គលណាមួយបានឡើយ។ ចំណែករួម ជាកម្មសិទ្ធអវិភាគរបស់សហកម្មសិទ្ធិករ ។
រាល់ចំណែកនៃអគារ ឬដីសម្រាប់ប្រើប្រាស់ ឬជាប្រយោជន៍នៃសហកម្មសិទ្ធិករទាំងឡាយ ឬសហកម្មសិទ្ធិករខ្លះក្នុងចំណោមនោះបង្កើតជាចំណែករួម ។ តាមស្មារតីនៃមានត្រា១៧៩ នៃច្បាប់ស្តីពីភូមិបាលឆ្នាំ២០០១ យើងសូមធ្វើការបែងចែកចំណែករួមជា២ប្រភេទ គឺ ចំណែករួមជាទ្រព្យ និងចំណែករួមជាសិទ្ធិ។
ក. ចំណែករួមជាទ្រព្យ
 ដី ទីធ្លា ឧទ្យាន និងសួនច្បារ ផ្លូវ ច្រកចេញចូល
 ជញ្ជាំង សសរទ្រទ្រង់សំខាន់ៗនៃអគារ ឧបករណ៍រូបរាប់បញ្ចូលចំណែកនៃ បណ្តាញទឹក ភ្លើង បណ្តាញឧស្ម័នដែលអាចឆ្លងកាត់ចំណែកឯកជន
 ទូរួម បំពង់ និងក្បាលបំពង់ផ្សែង
 ទីកន្លែងនៃសេវារួម
ខ. ចំណែករួមជាសិទ្ធិ
សិទ្ធិបន្ទាប់បន្សំខាងក្រោមនេះ ក៏ត្រូវទុកជាកម្មសិទ្ធិរួមដែរ
 សិទ្ធិជីករុករកវត្ថុធាតុដែលមានក្នុងដី
 សិទ្ធិស្ថាបនាអគារថ្មីក្នុងទីធ្លា ឧទ្យានឬសួនច្បារដែលជាចំណែករួម
 សទ្ធិជីករុករកក្នុងទីធ្លា ឧទ្យានឬសួនច្បារទាំងនោះ
 សិទ្ធិនៃអឌ្ឍសិទ្ធិភាពដែលជាប់ទៅនឹងចំណែកទាំងឡាយ
 សិទ្ធិលើកបន្តឲ្យខ្ពស់នូវអគារសំរាប់ប្រើប្រាស់រួម ឬដែលមានកន្លែងច្រើនបង្កើតបានជាចំណែកឯកជនផ្សេងគ្នា។
ចំណែករួម និងសិទ្ធិបន្ទាប់សន្សំទាំងឡាយ មិនអាចក្លាយជាកម្មវត្ថុនៃការបែងចែក ឬបង្ខំឲ្យលក់ដាច់ដោយឡែកពីចំណែកឯកជនបានឡើយ ។ សហកម្មសិទ្ធិករនីមួយៗមានត្រឹមតែសិទ្ធិ ប្រើប្រាស់តែប៉ុណ្ណោះ លើចំណែករួម។
ចំណែករួម មិនអាចក្លាយជាកម្មវត្ថុនៃការបែងចែក ឬបង្ខំឲ្យលក់ដាច់ដោយឡែកពីចំណែកឯកជនបានឡើយ ។ សហកម្មសិទ្ធិករនីមួយៗ មានត្រឹមតែសិទ្ធិ ប្រើប្រាស់តែប៉ុណ្ណោះលើចំណែករួម។ មានន័យថា បើចំណែកឯកជនត្រូវបានផ្ទេរ នាំឲ្យចំណែករួមផ្ទេរទៅតាមដែរ។
ចំពោះសហកម្មសិទិ្ធករនៃចំណែករួមវិញ មានកម្មសិទិ្ធអវិភាគលើចំណែករួមនោះ ករណីលើកលែងចំពោះជនបរទេសដែលទិញអាគារសហកម្មសិទិ្ធវិញ មិនមានកម្មសិទិ្ធអវិភាគលើចំណែករួមទេ គ្រាន់តែមានសិទិ្ធប្រើប្រាស់ និងអាស្រ័យផលតែប៉ុណ្ណោះ ។

06/09/2022

04/09/2022

អាជ្ញាអស់ជំនុំ

១. គោលការណ៍អាជ្ញាអស់ជំនុំ
អាជ្ញាអស់ជំនុំ ឬ ហៅថា គោលការណ៍អាជ្ញាអស់ជំនុំ ដែលមានន័យថា ជនណាដែលត្រូវបានតុលាការសម្រេចឲ្យរួចខ្លួនជាស្ថាពរហើយ ជននោះមិនអាចត្រូវចោទប្រកាន់ទៀតទេចំពោះអំពើដដែល ទោះបីជាក្រោមការកំណត់ឈ្មោះបទល្មើសផ្សេងក៏ដោយ ។
គោលការណ៍នៃអាជ្ញាអស់ជំនុំ នៅក្នុងច្បាប់កម្ពុជា រារាំងការផ្តួចផ្តើមកិច្ចដំណើរការនីតិវិធីថ្មីចំពោះអំពើតែមួយ ប៉ុន្តែពុំមែនចំពោះល្មើសដូចគ្នានោះទេ ។ គេអាចហៅម្យ៉ាងទៀតថា គោលការណ៍នៃអាជ្ញាអស់ជំនុំនេះជាគោលការណ៏គ្មានការកាត់ទោសពីរដងចំពោះបទល្មើសតែមួយ។ មានន័យថា ក្នុងករណីជនណាម្នាក់ដែលត្រូវបានសម្រេចឲ្យជាប់ពិរុទ្ធ ឬមិនជាប់ពិរុទ្ធភាព តាមរយៈសាលក្រម ឬសាលដីកា ឬសម្រេចឲ្យរួចផុតពីការចោទប្រកាន់របស់ចៅក្រមស៊ើបសួរតាមរយៈដីកាលើកលែងចោទប្រកាន់ ហើយដែល សាលក្រម ឬសាលដីកា ឬដីកានោះបានចូលជាស្ថាពរ ដូច្នេះជននោះមិនត្រូវបានលើកយកមកធ្វើការជំនុំជម្រះ ឬធ្វើការស៊ើបអង្កេតឡើងវិញទេ។
នៅពេល សាលក្រម ឬសាលដីកា ឬដីកា ខាងលើបានចូលជាស្ថាពរ នាំឲ្យមានអាជ្ញាអស់ជំនុំលើបទល្មើសដែលប្រឆាំងនឹងបុគ្គលនោះ ហើយដែលជាផ្នែកមួយនៃការរលត់នៃបណ្តឹងអាជ្ញាត្រូវបានកើតឡើង។ ឧទាហរណ៍៖ លោក ក ត្រូវបានតុលាការប្រកាសសាលក្រម ឬសាលដីកាឲ្យមានពិរុទ្ធភាព ឬមិនមានពិរុទ្ធភាពលើបទល្មើសលួច ឬ ត្រូវបានចៅក្រមស៊ើបសួរចេញដីកាសម្រេចលើកលែងការចោទប្រកាន់លើបទល្មើសលួចនោះ ហើយសាលក្រម ឬសាលដីកាឬដីកានោះបានចូលជាស្ថាពរ។ ដូច្នេះលោក ក មិនត្រូវបានលើកយកជំនុំជម្រះ ឬ បើកកិច្ចស៊ើបសួរឡើងវិញនោះទេ ទោះកំណត់បទល្មើសផ្សេងក៏ដោយ។
គោលបំណងផ្សេងទៀតនៃគោលការណ៍គ្មានការកាត់ទោសចំពោះបទល្មើសតែមួយ គឺជៀសវាងមិនឲ្យបុគ្គលណាម្នាក់ទទួលរងនូវសម្ភាធផ្លូវចិត្ត សម្ពាធនៃការរំជួលចិត្ត សម្ពាធផ្លូវកាយ សម្ពាធផ្នែកសេដ្ឋកិច្ច ដោយសារតែការផ្តន្ទាទោសពីរដង ។
២. អានុភាពនៃអាជ្ញាអស់ជំនុំ
ដោយអនុវត្តតាមគោលការណ៍អាជ្ញាអស់ជុំ ជនណាដែលត្រូវបានតុលាការសម្រេចឲ្យរួចខ្លួនជាស្ថាពរហើយ ជននោះមិនអាចត្រូវចោទប្រកាន់ទៀតទេចំពោះអំពើដដែល ទោះបីជាក្រោមការកំណត់ឈ្មោះបទល្មើសផ្សេងក៏ដោយ ។ អានុភាពនៃអាជ្ញាអស់ជំនុំ កើតមានតាមរយៈលិខិតដូចជា៖
 សាលក្រម ឬសាលដីកាស្ថាពរ ដែលសម្រេចឲ្យមានពិរុទ្ធភាព
 សាលក្រម ឬសាលដីកាស្ថាពរ ដែលសម្រេចមិនឲ្យមានពិរុទ្ធភាព
 ដីកាសម្រេចលើកលែងការចោទប្រកាន់ ចូលជាស្ថាពរ
អានុភាពនៃអាជ្ញាអស់ជំនុំ គឺរារាំងការផ្តួចផ្តើមនូវកិច្ចដំណើរការនីតិវិធីថ្មីចំពោះបទល្មើសតែមួយ ដើម្បីប្រឆាំងនឹងជននោះទាំងនៅចំពោះយុត្តាធិការស៊ើបសួរ ឬយុត្តាធិការជំនុំជម្រះ។
៣. ករណីអញ្ញត្រកម្មលើអាជ្ញាអស់ជំនុំ
ក. ការបើកកិច្ចស៊ើបសួរឡើងវិញ
នៅក្រោយពេលដែលដីកាលើកលែងចោទប្រកាន់របស់ចៅក្រមស៊ើបសួរ ឬសាលដីកាលើកលែងចោទប្រកាន់របស់សភាស៊ើបសួរបានចូលជាស្ថាពរ ប្រសិនបើមានលេចឡើងបន្ទុកថ្មី ការស៊ើបសួរអាចបើកឡើងវិញ តាមការផ្តើមគំនិតរបស់ព្រះរាជអាជ្ញា ។ មានន័យថា ទោះបីអានុភាពនៃអាជ្ញាអស់ជំនុំ ដែលបានរារាំងគំនិតផ្តួចផ្តើមនូវកិច្ចដំណើរការនីតិវិធីថ្មីចំពោះបទល្មើសតែមួយនោះឡើងវិញ ដើម្បីប្រឆាំងនឹងជននោះនៅចំពោះយុត្តាធិការស៊ើបសួរក៏ដោយ ក៏កិច្ចស៊ើបសួរអាចត្រូវបានបើកឡើងវិញ ប្រសិនបើមានលេចឡើងបន្ទុកថ្មីចំពោះបទល្មើសដដែលនោះ។ ឧទាហរណ៍ លោក ក ត្រូវបានចោទប្រកាន់ពីបទរំលោភលើលំនៅឋានរបស់ លោក ខ។ ក្រោយការស៊ើបអង្កេតរបស់ចៅក្រមស៊ើបសួរ ចៅក្រមស៊ើបសួរបានសម្រេចចេញដីកាដំណោះស្រាយ លើកលែងចោទប្រកាន់ចំពោះលោក ក នោះកិច្ចស៊ើបសួរត្រូវបានបិទបញ្ចប់ដើម្បីប្រឆាំងនឹងលោក ក។ ប៉ុន្តែ ស្រាប់តែនៅថ្ងៃមួយ ម្ចាស់ផ្ទះបានយកកាមេរ៉ា សុវត្ថិភាពដែលបញ្ជាក់ថា លោក ក ពិតជាបានចូលលំនៅឋានរបស់ខ្លួនមែន ដូច្នេះកិច្ចស៊ើបសួរអាចបើកឡើងវិញបានដើម្បីប្រឆាំងនឹង លោក ក តាមគំនិតរបស់ព្រះរាជអាជ្ញា។
ខ. ការធ្វើបណ្តឹងសើរើ
វាជាករណីពិសេសមួយដែលមានចែងនៅក្នុងក្រមនីតិវីធីព្រហ្មទណ្ឌ ដែលកំណត់បណ្តឹងសើរើ។ បណ្តឹងសើរើ គឺជាផ្លូវតវ៉ាមួយប្រឆាំងនឹងសាលក្រម និងសាលដីកាស្ថាពរ ហើយដែលមានអាជ្ញាអស់ជំនុំ ។ ទោះបីមានការកំណត់អំពីគោលការណ៍គ្មានការកាត់ទោសពីរដងចំពោះបទល្មើសតែមួយក៏ដោយ ក៏គោលការណ៍នេះមិនរារាំងក្នុងការធ្វើបណ្តឹងសើររើសឡើយ។ បណ្តឹងសើរើនេះទណ្ឌិតប្រើប្រាស់ក្នុងគោលបំណងការពារផលប្រយោជន៍របស់គាត់តែប៉ុណ្ណោះ ។
នៅពេលមានបណ្តឹងសើរើ នោះកិច្ចនីតិវិធីត្រូវបានបើកឡើងវិញនៅចំពោះមុខយុត្តាធិការជំនុំជម្រះ។ ដែលតុលាការកំពូលអាចយកទៅជម្រះផ្ទាល់ ឬ បង្គាប់ឲ្យស្រាវជ្រាវបន្ថែម ។
សរុបសេចក្តីមក ទោះបីមានគោលការណ៍អាជ្ញាអស់ជំនំ ដែលមានកំណត់នៅក្នុងមាត្រា ១២ នៃក្រមនីតិវិធីព្រហ្មទណ្ឌ ដែលបិទកិច្ចរាល់កិច្ចនីតិវីធីរបស់តុលាការក៏ដោយ ក៏យើងនៅមានអញ្ញត្រកម្មលើគោលាការណ៍នេះផងដែរ ដូចជា ការបើកកិច្ចស៊ើបសួរឡើងវិញ និងការធ្វើបណ្តឹងសើរើ។
៤. សិទ្ធិដែលត្រូវបានការពារតាមរយៈគោលការណ៍អាជ្ញាអស់ជំនុំ
ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាទទួលស្គាល់ និងគោរពសិទ្ធិមនុស្សដូចមានចែងក្នុងធម្មនុញ្ញនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ សេចក្តីប្រកាសជាសកលស្តីពីសិទ្ធិមនុស្ស និងកតិកាសញ្ញា ព្រមទាំងអនុសញ្ញាទាំងឡាយទាក់ទងទៅនឹងសិទ្ធិមនុស្ស សិទ្ធិនារី និងសិទ្ធិកុមារ ។ ប្រទេសកម្ពុជា គឺជាភាគីនៃកតិកាសញ្ញាអន្តរជាតិស្តីពីសិទ្ធិពលរដ្ឋ និងសិទ្ធិនយោបាយ (ICCPR) ដែលបញ្ញតិ្តគោលការណ៍ច្បាប់អន្តរជាតិស្តីនីតិវិធីព្រហ្មទណ្ឌ ។ កាលណាដែលតុលាការលើកយកបទល្មើសដែលត្រូវបានលើកលែងការចោទប្រកាន់ ឬត្រូវកាត់ទោសរួចហើយមកធ្វើជំនុំជម្រះ ឬ បើកកិច្ចស៊ើបសួរឡើងវិញ វាការរំលោភបំពានយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរទៅលើសិទ្ធិមនុស្សដូចដែលមានចែងនៅក្នុងមាត្រា១៤ ចំណុចទី៧ នៃកតិកាសញ្ញាអន្តរជាតិស្តីពីសិទ្ធិពលរដ្ឋ និងសិទ្ធិនយោបាយ ដែលបានកំណត់ថា គ្មានជនណាម្នាក់ ត្រូវយកមកចោទប្រកាន់ ឬយកមកផ្តន្ទាទោសសារជាថ្មីឡើយ ចំពោះបទល្មើសដែលបានផ្តន្ទាទោសជាស្ថាពរ ឬបានលើកលែងទោសស្របតាមច្បាប់ និងនីតិវិធីព្រហ្មទណ្ឌរបស់រដ្ឋនីមួយៗរួចហើយ ។
ក. គោលការណ៍គ្មានការកាត់ទោសពីរដងចំពោះបទល្មើសតែមួយ
គោលការណ៍គ្មានការកាត់ទោសពីរដងចំពោះបទល្មើសតែមួយ មានចេនាការពារជនជាប់ចោទ វាជាសិទ្ធិដែលជនជាប់ចោទអាចយកមកប្រើជាសំអាងសម្រាប់ការពារខ្លួន។ ករណីជាក់ស្តែង ដោយផ្អែកតាមគោលការណ៍នេះ ទើប លោក អៀង សារី បានធ្វើការជំទាស់ចំពោះការចាប់ខ្លួនគាត់មកធ្វើការជំនុំជម្រះនៅចំពោះមុខយុត្តាធិការ អ.វ.ត.ក ដោយគាត់បានលើកអំណះអំណាងថា រូបគាត់ត្រូវបានកាត់ទោសរួចហើយដោយតុលាការបដិវត្តន៍ប្រជាជនកម្ពុជាកាលពីឆ្នាំ១៩៧៩ ហើយក៏ត្រូវបានព្រះមហាក្សត្រ ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ ទ្រង់ព្រះរាជទានលើកលែងទោស និងអនុគ្រោះទោសដល់រូបគាត់ផងដែរ។ ប៉ុន្តែទោះបីជាមានសារណាបន្ថែម ឬបណ្តឹងជំទាស់របស់ លោក អៀង សារី ក៏ដោយ ក៏ អ.វ.ត.ក នៅតែនាំរូបលោកមកជំនុំជម្រះចំពោះមុខយុត្តាធិការ អ.វ.ត.ក ដោយមូលហេតុថា ភាពមិនសុក្រឹត្យនៃសេចសម្រេចកាលពីឆ្នាំ១៩៧៩, មាត្រា១៧ កថាខណ្ឌទី៧ នៃកតិកាសញ្ញាអន្តរជាតិស្តីសិទ្ធិពលរដ្ឋ និងសិទ្ធិនយោបាយ មិនអនុវត្តចំពោះបទល្មើសដែលកំណត់ដោយ អ.វ.ត.ក និងអនុវត្តបានតែចំពោះជាតិតែប៉ុណ្ណោះ។
ខ. គោលការណ៍មិនឲ្យមានទ្វេទណ្ឌភាព
មាត្រា១៤ កថាខ័ណ្ឌទី៧ នៃកតិកាសញ្ញាស្តីសិទ្ធិពលរដ្ឋ និងសិទ្ធិនយោបាយ ចែងថាគ្មានជនណាម្នាក់ត្រូវយកមកកាត់ទោស ឬផ្តន្ទាទោសម្តងទៀតចំពោះបទ ល្មើសដែលខ្លួនត្រូវបានផ្តន្ទាទោសជាស្ថាពរ ឬត្រូវបានសម្រេចឲ្យរួចខ្លួនស្របតាមច្បាប់ និងនីតិវិធីព្រហ្មទណ្ឌរបស់រដ្ឋនីមួយៗនោះទេ ។ មាត្រានេះតំណាងឲ្យគោលការណ៍នៃទណ្ឌភាព។ បទប្បញ្ញត្តនេះហាមឃាត់ការយកបុគ្គលណាម្នាក់ ដែលត្រូវបានផ្តន្ទាទោស ឬសម្រេចឲ្យរួចខ្លួនពីបទល្មើសជាក់លាក់ណាមួយហើយនោះមកជំនុំជម្រះជាថ្មីម្តងទៀត នៅចំពោះមុខតុលាការដដែល ឬ សាលាជម្រះក្តីមួយផ្សេងទៀត ចំពោះបទល្មើសដដែលនោះទេ។ ហេតុដូច្នោះ ឧទាហរណ៍ បុគ្គលម្នាក់ត្រូវបានសម្រេចឲ្យរួចខ្លួនដោយតុលាការស៊ីវិល ពុំអាចត្រូវបានជំនុំជម្រះម្តងទៀត ចំពោះបទល្មើសដដែលដោយតុលាការយោធា ឬតុលាការពិសេសណាមួយនោះទេ។ មាត្រា១៤ កថាខ័ណ្ឌទី៧ ពុំហាមឃាត់ការជំនុំជម្រះ ឡើងវិញនៃបុគ្គល ដែលត្រូវបានផ្តន្ទាទោសដោយកំបាំងមុខ តាមការស្នើសុំរបស់បុគ្គលនោះឡើយ ប៉ុន្តែហាមឃាត់ចំពោះការផ្តន្ទាទោសជាលើកទីពីរ ។
ដូច្នេះសរុបសេចក្តីមក អាជ្ញាអស់ជំនុំជាគោលការណ៍មួយមួយ ដែលយើងអាចហៅថា គោលការណ៍អាជ្ញាអស់ជំនុំលើបទល្មើស ឬ គោលការណ៍គ្មានការកាត់ទោសពីរដងចំពោះបទល្មើសតែមួយ ដែលវាបានធានាការពារដល់ជនជាប់ចោទ ដែលជនជាប់ចោទអាចយកមកប្រើជាសំអាងសម្រាប់ការពារខ្លន។ គោលការណ៍នេះត្រូវការពារដោយច្បាប់ជាតិ និងច្បាប់អន្តរជាតិ។

04/09/2022

ការរលត់បណ្ដឹងអាជ្ញាក្នុងដំណាក់កាលអយ្យការ

បណ្តឹងអាជ្ញា គឺជាប្រភេទបណ្តឹងដែលធ្វើឡើងដោយអយ្យការ ដែលមានគោលបំណងពិនិត្យអត្ថិភាពនៃបទល្មើស បង្ហាញឲ្យឃើញពិរុទ្ធភាពនៃជនល្មើស នឹងផ្តន្ទាទោសជននោះតាមច្បាប់កំណត់
បណ្តឹងអាជ្ញា អនុវត្តទៅលើបុគ្គលគ្រប់រូប ទាំងរូបវ័ន្តបុគ្គល ទាំងនីតិបុគ្គល ដោយឥតប្រកាន់ពូជសាសន៍ ពណ៌សម្បុរ ភេទ ភាសា ជំនឿ សាសនា និន្នាការនយោបាយ ដើមកំណើតជាតិ ឋានៈបុគ្គល ធនធាន ឬស្ថានភាពឯទៀតឡើយ ។
តើបណ្តឹងអាជ្ញារលត់ទេ បើជនល្មើសបានទទួលមរណភាពនៅដំណាលកាលអយ្យការ? ហើយនីតិវិធីរលត់ត្រូវធ្វើដោយរបៀបណា?
បើផ្អែកតាមមាត្រា៧ នៃក្រមនីតិវិធីរព្រហ្មទណ្ឌ បានកំណត់ចំណុចមួយចំនួនដែលជាមូលហេតុនៃការរំលត់នៃបណ្តឹងអាជ្ញា។ ប៉ុន្តែមានមួយចំណុចដែលវាមានជាប់ពាក់ព័ន្ធនឹងប្រធានបទខាងលើនោះគឺ ការទទួលមរណភាពរបស់ជនល្មើស ។
មរណភាពនៃជនល្មើស គឺវាមានលក្ខណៈឯកត្តបុគ្គលតឹងរឹងខ្លាំងទៅនឹងជនល្មើស ដែលវាមិនបានផ្តល់ប្រយោជន៍ដល់សហចារី ឬ អ្នកសមគំនិត ឬ អ្នកផ្ដើមគំនិត និងមិនអាចបង្កជាបញ្ហាដល់ការរឹបអូសនានា ដែលត្រូវបានធ្វើនៅក្នុងពេលដំណើរការនៃនីតិវិធីនោះឡើយ ។ មានន័យថាក្នុងករណីជនល្មើសបានទទួលមរណភាព គឺបណ្តឹងអាជ្ញាដែលប្រឆាំងនឹងជននោះនឹងត្រូវបានរំលត់។ ប៉ុន្តែចំពោះ សហចារី ឬ អ្នកសមគំនិត ឬ អ្នកផ្ដើមគំនិត បណ្តឹងអាជ្ញាប្រឆាំងនឹងជនទាំងនោះនៅតែមានអត្ថិភាព ដដែល។
ក្នុងករណីដែលបណ្តឹងអាជ្ញាត្រូវរំលត់តាមរយៈការទទួលមរណភាពរបស់ជនល្មើស តើបណ្តឹងរដ្ឋប្បវេណីនឹងទៅជាយ៉ាងណា? បណ្តឹងរដ្ឋប្បវេណីនឹងរំលត់តាមដែរ ឬទេ?
បណ្តឹងរដ្ឋប្បវេណី មានគោលបំណងធ្វើឲ្យបានជួសជុលការខូតខាត ដែលបណ្តាលមកពីអំពើល្មើសដល់ភាគីរងគ្រោះ ហើយក្នុងគោលបំណងនេះ ឲ្យអ្នករងគ្រោះបានទទួលសំណងជម្ងឺចិត្តធួនល្មមនឹងព្យសនកម្មដែលខ្លួនបានទទួល ។
ទោះបីបណ្តឹងអាជ្ញាត្រូវបានរំលត់ បណ្តឹងរដ្ឋប្បវេណីនៅតែមានអត្ថិភាពដដែល ដើម្បីប្រឆាំងនឹងសិទ្ធិវ័ន្តនៃជនល្មើស ។ ប៉ុន្តែ ដើម្បីឲ្យបណ្តឹងរដ្ឋប្បវេណីអាចដំណើរការបាន លុះត្រាតែមានសេចក្តីជាស្ថាពរមួយ ដែលត្រូវបានប្រកាសលើបណ្តឹងអាជ្ញា ។
តើមានសេចក្តីសម្រេចជាស្ថាពរណាមួយដែលចេញដោយតំណាងអយ្យការ? តើនីតិវីធីបណ្តឹងត្រូវរំលត់បែបណា?
១. នីតិវិធីរំលត់បណ្តឹងអាជ្ញា
កាលបើមានមូលហេតុដែលនាំឲ្យរំលត់បណ្តឹងអាជ្ញា តាមរយៈការទទួលមរណភាពរបស់ជនល្មើស នៅក្នុងដំណាក់កាលនៃការស៊ើបអង្កេតរបស់ព្រះរាជអាជ្ញា អយ្យការត្រូវបំពេញនីតិវិធីមួយចំនួន ដើម្បីឈាល់ការរំលត់(បិទបញ្ចប់) នីតិវិធីបណ្តឹងអាជ្ញាប្រឆាំងនឹងបុគ្គលនោះ។ ខាងក្រោមនេះគឺជានីតិវិធីនៃការរំលត់បណ្តឹងអាជ្ញានៅដំណាក់កាលអយ្យការ។
ក. ការវិនិច្ឆ័យសេចក្តី
ការវិនិច្ឆ័យសេចក្តី គឺជាការពិចារណាថ្លឹងថ្លែងរបស់តុលាការលើមូលហេតុនៃការរំលត់បណ្តឹង អាជ្ញាតាមនីតិវិធីដែលច្បាប់កំណត់មុននឹងឈានដល់ការសម្រេចសេចក្តី។ ព្រះរាជអាជ្ញាត្រូវលើកអំពីសំអាងហេតុ និងសំអាងច្បាប់ ដើម្បីរំលេចឲ្យឃើញអំពីស្ថានភាព និងមូលហេតុគតិយុត្តក្នុងការរំលត់ បណ្តឹងអាជ្ញា ធ្វើយ៉ាងណាឲ្យគេយល់អំពីចំណាត់ការរបស់ខ្លួន។
១. សំអាងហេតុ
ដើម្បីដំណើរការនីតិវិធីរំលត់បណ្តឹងអាជ្ញា ចាំបាច់ព្រះរាជអាជ្ញាចាំបាច់ត្រូវលើកអំពីទឡ្ហីករណ៍នានាអំពីអង្គហេតុដែលអាចនាំឲ្យខ្លួនសម្រេចរំលត់បណ្តឹងអាជ្ញាបាន។ សំអាងហេតុ ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាផ្នែកចាំបាច់មួយនៅក្នុងសេចក្តីសម្រេចរបស់តុលាការ។ ការអនុវត្តនៅអយ្យការអមសាលាដំបូងរាជធានីភ្នំពេញ នៅក្នុងសេចក្តីសម្រេចរបស់អយ្យការ ត្រង់ផ្នែកសំអាងហេតុនេះ ព្រះរាជអាជ្ញាបានលើកឡើងអំពីកាលៈទេសៈ និងកាលបរិច្ឆេទនៃការកើតហេតុនៃអំពើល្មើស និងអង្គហេតុដែលនាំឱ្យមានការរលត់បណ្តឹងអាជ្ញា។
ទាហរណ៍ សំណុំរឿងព្រហ្មទណ្ឌលេខ ២៣៦៨ ចុះថ្ងៃទី១៧ ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០១៧ របស់ អយ្យការអមសាលាដំបូងរាជធានីភ្នំពេញ ព្រះរាជអាជ្ញាបានសម្រេចតម្កល់រឿងទុកឥតចាត់ការ នៅ សំអាងហេតុអំពីកាលបរិច្ឆេទនៃកើតហេតុ រឿងហេតុ និងមរណភាពរបស់ជនល្មើស ។
២. សំអាងច្បាប់
ទន្ទឹមនឹងការលើកឡើងអំពីសំអាងហេតុ ព្រះរាជអាជ្ញាក៏ត្រូវតែលើកអំពីសំអាងច្បាប់ជាធរមាន ដើម្បីបង្ហាញដល់ភាគី ក៏ដូចជាសាធារណជនទូទៅឲ្យយល់អំពីស្មារតីនៃមាត្រាច្បាប់ដែលអញ្ញាតឲ្យខ្លួនអាចធ្វើសេចក្តីសម្រេចរំលត់បណ្តឹងអាជ្ញាបែបនេះបាន។
នៅក្នុងសំណុំរឿងព្រហ្មទណ្ឌលេខ ១២៨៥ ចុះថ្ងៃទី២៣ ខែមេសា ឆ្នាំ២០១៤ របស់អយ្យការ អមសាលាដំបូងរាជធានីភ្នំពេញ ការអនុវត្តជាក់ស្តែង ព្រះរាជអាជ្ញាបានលើកឡើងពីមាត្រា ៧ នៃក្រម នីតិវិធីព្រហ្មទណ្ឌ ត្រង់ចំណុច មរណភាពនៃជនល្មើស ក្នុងការសម្រេចតម្កល់រឿងទុកឥតចាត់ការ ។

ខ. ការសម្រេចសេចក្តី
ការសម្រេចសេចក្តី គឺបញ្ជាចម្បងដ៏សំខាន់មួយនៅក្នុងដំណើរការនៃនីតិវិធីរំលត់បណ្តឹងអាជ្ញា ហើយដែលត្រូវបានគេលើកយកមកជជែកពិភាក្សាគ្នាយ៉ាងផុសផុល ត្បិតនៅក្នុងក្រមនីតិវិធីព្រហ្មទណ្ឌ មិនបានចែងឲ្យបានជាក់លាក់អំពីការសម្រេចសេចក្តីថា ត្រូវធ្វើឡើងក្រោមទម្រង់បែបណានោះឡើយ។
បច្ចុប្បន្ននេះសង្កេតឃើញមាននិន្នាការ ០២ (ពីរ) ពាក់ព័ន្ធនឹងការសម្រេចសេចក្តីរំលត់បណ្តឹងអាជ្ញានេះ ដែលរួមមានៈ ការតម្កល់រឿងទុកឥតចាត់ការ និងសេចក្តីសម្រេចរំលត់បណ្តឹងអាជ្ញា ឬហៅថា គឺសេចក្តីសម្រេចរំលត់បណ្តឹងអាជ្ញា។
១. ការតម្កល់រឿងទុកឥតចាត់ការ
ការតម្កល់រឿងទុកឥតចាត់ការ គឺជាជម្រើសមិនចោទប្រកាន់របស់ព្រះរាជអាជ្ញា ដែលព្រះរាជអាជ្ញាអាចសម្រេចតម្កល់រឿងទុកឥតចាត់ការ ។ ការតម្កល់រឿងទុកឥតចាត់ការ អាចជាការអនុវត្តគោលការកាលានវត្តភាពនៃចោទប្រកាន់ អាចជាការសម្រេចដោយយោងទៅមូលហេតុមួយចំនួន។
ដីកាតម្កល់រឿងទុកឥតចាត់ការ ពុំមានអាជ្ញាអស់ជំនុំទេ។ ព្រះរាជអាជ្ញាអាចសើរើសំណុំរឿង បានគ្រប់ពេល ដោយចាប់ផ្តើមស៊ើបអង្កេតឡើងវិញ ឬ ធ្វើបណ្តឹងអាជ្ញាបើពុំទាន់ផុតរលត់នៅឡើយ ។
២. សេចក្តីសម្រេចលើបញ្ចប់កិច្ចនីតិវិធី ឬ ដីកាសម្រេចរំលត់បណ្ដឹងអាជ្ញា
សេចក្តីសម្រេចលើការបញ្ចប់កិច្ចនីតិវិធី ឬ ដីកាសម្រេចរំលត់បណ្តឹងអាជ្ញា គឺជាសេចក្តីសម្រេច មួយប្រភេទ ដែលសម្រេចរំលត់បណ្តឹងអាជ្ញាប្រឆាំងនឹងបុគ្គលណាម្នាក់ ដោយសំអាងទៅបើមូលហេតុ នៃការរលត់បណ្តឹងអាជ្ញា។ សេចក្តីសម្រេចប្រភេទនេះ យើងពុំឃើញមានការកំណត់ជាក់លាក់ក្នុងនៅក្របនីតិវិធីព្រហ្មទណ្ឌនោះឡើយ តែយើងអាចទាញចេញពីយុត្តិសាស្ត្រ ដែលត្រូវបានគេប្រើប្រាស់នៅអង្គជំនុំជម្រះវិសាមញ្ញក្នុងតុលាការកម្ពុជា ឬ ហៅថា តុលាការខ្មែរក្រហម ដែលនៅក្នុងសំណុំរឿង ០០២ ប្រឆាំងនឹងជនជាប់ចោទឈ្មោះ អៀង សារី តុលាការបានចេញដីកាសម្រេចរំលត់បណ្តឹងអាជ្ញា ប្រឆាំងនឹងជនជាប់ចោទ ឈ្មោះ អៀង សារី ។
ការអនុវត្តនៅដំណាក់កាលព្រះរាជអាជ្ញា មិនដូចគ្នាជាមួយនឹងចៅក្រមស៊ើបសួរក្តី តែទាញចេញពីយុត្តិសាស្រ្តខាងជាដើមនេះ ព្រះរាជអាជ្ញាពុំគួរចេញដីកាតម្កល់រឿងទុកឥតចាត់ការទេ ពីព្រោះវាគ្មានអានុភាពអាជ្ញាអស់ជំនុំ ដែលផ្ទុយអត្ថន័យនៃ មាត្រា២២ វាក្យខណ្ឌទី១ នៃកថាខណ្ឌទី២ នៃក្រមនីតិវិធីព្រហ្មទណ្ឌ ហើយគួរគប្បីចេញសេចក្តីសម្រេចបញ្ចប់នីតិវិធី ឬ ដីកាសម្រេចរំលត់បណ្តឹងអាជ្ញាដូចតុលាការខ្មែរក្រហម ។ សេចក្តីសម្រេចបញ្ចប់នីតិវិធី ឬ ដីកាសម្រេចរំលត់បណ្តឹងអាជ្ញា ជាសេចក្តីសម្រេចជាស្ថាពរ ដែលវាមានលក្ខណៈត្រឹមត្រូវតាម មាត្រា២២ វាក្យខណ្ឌទី១ នៃកថាខណ្ឌទី២ នៃក្រមនីតិវិធីព្រហ្មទណ្ឌ។

29/08/2022

យន្តការនៃការដោះស្រាយវិវាទដីធ្លីនៅកម្ពុជា
រដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ១៩៩៣ បានការពារកម្មសិទ្ធិឯកជនលើអចលនវត្ថុ និងតាមរយៈមាត្រា ៣១ នៃរដ្ឋធម្មនុញ្ញនាំឱ្យប្រជាពលរដ្ឋមានសិទ្ធិក្នុងការមានកម្មសិទ្ធិឯកជន ។ រដ្ឋធម្មនុញ្ញធានាសិទ្ធិប្រជាជនក្នុងការប្តឹងបរិហា ប្តឹងតវ៉ា ឬប្តឹងទាមទារសំណងជួសជុលការខូតខាតដែលបណ្តាលមកពីអង្គការរដ្ឋ អង្គការសង្គម ឬបុគ្គលផ្សេងទៀត និងសិទ្ធិទទួលបានដំណោះស្រាយដោយតុលាការឯករាជ្យ ។ ប្រទេសកម្ពុជាបានក្លាយទៅជាភាគីនៃសិន្ធិសញ្ញាសិទ្ធិមនុស្សជាច្រើន ដែលការពារសិទ្ធិមានកម្មសិទ្ធិឯកជន ។ របបកម្មសិទ្ធិឯកជនមិនត្រូវមានអ្នកណារំលោភបំពានបានឡើយ លើកតែប្រើក្នុងប្រយោជន៍សាធារណៈ ដោយមានសំណងសមរម្យ ។ ក្នុងករណីមានវិវាទដីធ្លីកើតមានឡើង គេនឹងប្រើយន្តការច្បាប់ក្នុងការដោះស្រាយ ។
ការដោះស្រាយវិវាទដីធ្លី គឺអាស្រ័យទៅលើប្រភេទដី គឺដីដែលបានបានចុះបញ្ជី និងដីដែលមិនទាន់បានចុះបញ្ជី ។ តើយើងត្រូវប្រើយន្តការបែបណាណាខ្លះ ដើម្បីការពារនិងធានាសិទ្ធិដីធ្លីរបស់ប្រជាពលរដ្ឋ? ផ្អែកតាមច្បាប់ភូមិបាល ឆ្នាំ២០០១ និង អនុក្រឹត្យលេខ ៤៦ស្តីពីនីតិវិធីនៃការកសាងប្លង់សុរិយោដី និងសៀវភៅគោលបញ្ជីដីធ្លី(២០០២) និង អនុក្រឹត្យលេខ៤៧ ស្តីពីការរៀបចំ និងការប្រព្រឹត្តទៅនៃគណៈកម្មាធិការសុរិយោដីមានយន្តការមួយចំនួនសម្រាប់ការដោះស្រាយវិវាទដីធ្លី នោះគឺ ៣.១ ការដោះស្រាយវិវាទក្រៅប្រព័ន្ធតុលាការ និង ៣.២ ការដោះស្រាយវិវាទក្នុងប្រព័ន្ធតុលាការ ។

(ភាគ១)