02/06/2026
धनादेशात फेरफार करणाऱ्याला सक्तमजुरी. चेकवर रक्कम अक्षरात न टाकल्याने झालेला फसवणुकीचा प्रयत्न.
चेकच्या बाबतीत कोणती काळजी घेतली पाहिजे...
उसने पैसे मिळावेत यासाठी घेतलेल्या धनादेशात बदल करून 5 लाखाच्या ऐवजी चक्क 2 कोटी ५१ लाख रुपये उकळण्याचा प्रयत्न करणाऱ्या व्यावसायिकाला पुणे येथील न्यायालयाने दोन वर्षे सक्तमजुरी आणि दहा हजार रुपये दंडाची शिक्षा सुनावली. आरोपीने फसवणुकीच्या उद्देशाने बनावट दस्त करण्याच्या कृतीतून त्याचा गुन्हेगारी हेतू दिसून येतो, असे निरीक्षण नोंदवीत प्रथमवर्ग न्यायदंडाधिकारी एन. एस. बारी यांनी हा निकाल दिला.
रामजनम बनवारी (वय ६१, रा. म्हैसूर, कर्नाटक) असे शिक्षा झालेल्या आरोपीचे नाव आहे. त्याच्याविरोधात सिसिलिया अँथनी पॉल यांनी येरवडा पोलिस ठाण्यात तक्रार दिली होती. तक्रारदारांची बांधकाम कंपनी असून, त्यांनी मंगळवार पेठेतील एका जमिनीच्या विकसनाचे काम घेतले होते. आरोपीकडे या जमिनीच्या मूळ मालकाचे कथित कुलमुखत्यार पत्र होते. त्यातून तक्रारदार आणि आरोपी यांच्यामध्ये व्यावसायिक संबंध निर्माण झाले.
आरोपीने २००५ मध्ये वैयक्तिक गरजेसाठी तक्रारदारांकडे हातउसने पैसे मागितले. त्या वेळी तक्रारदारांनी आरोपीला त्याचे नाव आणि 5 लाख रुपये आकडे टाकलेला धनादेश दिला. मात्र, घाईगडबडीत अक्षरी रक्कम लिहिण्याची जागा रिकामी राहिली. आरोपीने त्या जागी चक्क 2 कोटी ५१ लाख रुपये असे लिहिले; तसेच अंकात लिहिलेल्या पाच लाख आकड्याआधी दोन आणि नंतर एक असा आकडा लिहला होता.
या संशयास्पद खोडाखोडीमुळे बँकेने हा धनादेश न वटविता तो अनादरित केल्याचे पत्र तक्रारदारांना दिले.
हस्ताक्षरतज्ज्ञांच्या अहवालाने धनादेशावरील आकडे वेगळ्या शाईने लिहिल्याचे वैज्ञानिकदृष्ट्या सिद्ध झाले.
या प्रकरणातून एक अत्यंत महत्त्वाचा धडा मिळतो की धनादेश (Cheque) देताना अगदी छोटी निष्काळजीपणाही मोठ्या फौजदारी वादाला कारणीभूत ठरू शकते. धनादेशात फेरफार करून कोट्यवधी रुपयांचा दावा करण्याचा प्रयत्न झाल्याने न्यायालयाने आरोपीस शिक्षा सुनावली. अशा घटना टाळण्यासाठी खालील काळजी घेणे आवश्यक आहे :
धनादेश देताना घ्यावयाची काळजी
1. रक्कम अंकात आणि अक्षरात पूर्ण लिहावी
कोणतीही जागा रिकामी ठेवू नये.
उदाहरणार्थ, "रुपये पाच लाख फक्त" असे पूर्ण लिहावे.
2. रिकाम्या जागेवर आडवी रेघ (—) मारावी
रक्कम लिहिल्यानंतर उरलेली जागा रिकामी ठेवू नये.
त्यामुळे नंतर कोणालाही अतिरिक्त शब्द किंवा आकडे लिहिता येणार नाहीत.
3. कोरा (Blank) चेक देणे टाळावे
सही केलेला कोरा चेक कोणालाही देऊ नये.
अत्यंत विश्वासू व्यवहारातही पूर्ण तपशील भरूनच चेक द्यावा.
4. "Account Payee Only" नमूद करावे
चेकवर दोन समांतर रेघा मारून "A/C Payee Only" लिहिल्यास तो संबंधित खात्यातच जमा होऊ शकतो.
5. स्वतःच्या हस्ताक्षरात तपशील भरावा
शक्यतो चेकवरील नाव, तारीख आणि रक्कम स्वतः भरावी.
वेगवेगळ्या शाई किंवा हस्ताक्षरामुळे वाद निर्माण होऊ शकतो.
6. चेकची प्रत किंवा फोटो जतन करावा
चेक देण्यापूर्वी त्याचा फोटो मोबाईलमध्ये ठेवावा.
भविष्यात पुरावा म्हणून उपयोग होतो.
7. उद्देशाचा लेखी पुरावा ठेवावा
उसने पैसे, कर्ज, व्यवहार किंवा सुरक्षा (Security) म्हणून चेक दिल्यास त्याबाबत लेखी दस्तऐवज ठेवावा.
8. चेकवरील कोणतीही खोडाखोड टाळावी
खोडाखोड आवश्यक असल्यास त्याजवळ पूर्ण सही करावी.
मोठ्या बदलांसाठी नवीन चेक देणे अधिक सुरक्षित आहे.
9. चेकबुक सुरक्षित ठेवावे
हरविल्यास तात्काळ बँकेला आणि पोलिसांना कळवावे.
10. मोठ्या व्यवहारांसाठी बँक ट्रान्सफरला प्राधान्य द्यावे
NEFT, RTGS किंवा IMPS व्यवहारांचा इलेक्ट्रॉनिक रेकॉर्ड उपलब्ध असल्याने वादाची शक्यता कमी होते.
धनादेशातील रक्कम, नाव किंवा इतर तपशीलात फसवणुकीच्या हेतूने फेरफार करणे हे केवळ धनादेश अनादरित होण्यापुरते मर्यादित नसून बनावट दस्तऐवज तयार करणे (Forgery), फसवणूक (Cheating) आणि बनावट कागदपत्राचा वापर (Using forged document) यांसारखे गंभीर फौजदारी गुन्हे ठरू शकतात. अशा प्रकरणांत कारावासाची शिक्षा होऊ शकते, जसे या प्रकरणात न्यायालयाने आरोपीस दोन वर्षे सक्तमजुरीची शिक्षा दिली.
"कधीही रिकामा चेक देऊ नका आणि चेकवरील एकही जागा रिकामी ठेवू नका." हे एकच नियम पाळल्यास अशा प्रकारच्या बहुतांश फसवणुका टाळता येतात.
Adv.Shirish P Patil
097637 99826
