22/04/2026
ഹജ്ജ് തീർത്ഥാടന പാത: വിശദമായ ഘട്ടങ്ങൾ
ഹജ്ജ് കർമ്മങ്ങൾ പ്രധാനമായും ദുൽഹിജ്ജ 8 മുതൽ 13 വരെ നീണ്ടുനിൽക്കുന്നവയാണ്. ഇതിലെ ഓരോ ഘട്ടവും പ്രവാചകൻ ഇബ്രാഹിം നബിയുടെയും കുടുംബത്തിന്റെയും ചരിത്രസ്മരണകൾ പുതുക്കുന്നതാണ്.
1. ഇഹ്റാം (തുടക്കം)
തീർത്ഥാടകർ നിശ്ചിത അതിർത്തികളിൽ (മീഖാത്ത്) വെച്ച് കുളിച്ച് വൃത്തിയായി, ഹജ്ജ് വേഷം (ഇഹ്റാം) ധരിച്ച് നിയ്യത്ത് (ഉദ്ദേശ്യം) ചെയ്യുന്നതോടെ യാത്ര ആരംഭിക്കുന്നു. മക്കയിലേക്ക് തിരിക്കുമ്പോൾ 'തൽബിയത്ത്' മന്ത്രങ്ങൾ ഉരുവിടുന്നത് ഇതിന്റെ ഭാഗമാണ്.
2. മിന (കൂടാര നഗരം) - ദുൽഹിജ്ജ 8
മക്കയിൽ നിന്ന് ഏകദേശം 7 കിലോമീറ്റർ അകലെയാണ് മിന.
കർമ്മം: തീർത്ഥാടകർ ദുൽഹിജ്ജ 8-ന് രാവിലെ ഇവിടെയെത്തുന്നു. അന്ന് രാത്രി അവിടെ താമസിച്ച് അഞ്ച് നേരത്തെ നമസ്കാരം നിർവ്വഹിക്കുന്നു.
പ്രാധാന്യം: ഇത് തീർത്ഥാടനത്തിന്റെ തയ്യാറെടുപ്പ് ഘട്ടമാണ്. ലക്ഷക്കണക്കിന് ആളുകൾ ഒരേ വസ്ത്രത്തിൽ ഒരേ നഗരത്തിൽ വസിക്കുന്ന കാഴ്ച സാഹോദര്യത്തിന്റെ ഉത്തമ ഉദാഹരണമാണ്.
3. അറഫ (ഹജ്ജിന്റെ കാതൽ) - ദുൽഹിജ്ജ 9
മിനയിൽ നിന്ന് ഏകദേശം 14 കിലോമീറ്റർ അകലെയാണ് അറഫ മൈതാനം.
വുഖൂഫ് (അറഫയിലെ നിൽപ്പ്): ഹജ്ജിന്റെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട ചടങ്ങ്. ഉച്ച മുതൽ സൂര്യാസ്തമയം വരെ ഇവിടെ പ്രാർത്ഥനയിൽ ചെലവഴിക്കുന്നു. "അറഫയാണ് ഹജ്ജ്" എന്നാണ് പ്രവാചകൻ പഠിപ്പിച്ചിട്ടുള്ളത്.
ജബലുർറഹ്മ: പ്രവാചകൻ മുഹമ്മദ് നബി തന്റെ വിടവാങ്ങൽ പ്രസംഗം നടത്തിയ മലയാണിത്.
4. മുസ്ദലിഫ - ദുൽഹിജ്ജ 9 രാത്രി
അറഫയിൽ നിന്ന് സൂര്യൻ അസ്തമിച്ച ശേഷം തീർത്ഥാടകർ മുസ്ദലിഫയിലേക്ക് പുറപ്പെടുന്നു.
മഗ്രിബ്, ഇശാ നമസ്കാരങ്ങൾ: ഇവിടെ വെച്ചാണ് ഈ രണ്ട് നമസ്കാരങ്ങളും സംയുക്തമായി നിർവ്വഹിക്കുന്നത്.
കല്ലുകൾ ശേഖരിക്കൽ: അടുത്ത ദിവസത്തെ കല്ലെറിയൽ കർമ്മത്തിനായി 49 അല്ലെങ്കിൽ 70 ചെറിയ കല്ലുകൾ ഇവിടെ നിന്ന് ശേഖരിക്കുന്നു. ഈ രാത്രി ഇവിടെ ആകാശത്തിന് താഴെ തുറന്ന സ്ഥലത്ത് ഉറങ്ങുന്നത് സുന്നത്താണ്.
5. ജമറത്ത് (കല്ലെറിയൽ) & ബലി - ദുൽഹിജ്ജ 10
ദുൽഹിജ്ജ പത്തിന് രാവിലെ തീർത്ഥാടകർ വീണ്ടും മിനയിലേക്ക് മടങ്ങുന്നു. ഇത് പെരുന്നാൾ ദിനമാണ്.
ജമറത്തുൽ അഖബ: വലിയ തൂണിന് നേരെ ആദ്യമായി ഏഴ് കല്ലുകൾ എറിയുന്നു.
ബലികർമ്മം & മുടി നീക്കം ചെയ്യൽ: ഇതിന് ശേഷം മൃഗബലി നടത്തുകയും പുരുഷന്മാർ തല മുണ്ഡനം ചെയ്യുകയും (സ്ത്രീകൾ അല്പം മുറിക്കുകയും) ചെയ്യുന്നു. ഇതോടെ തീർത്ഥാടകർ ഇഹ്റാമിൽ നിന്ന് ഭാഗികമായി ഒഴിവാകുന്നു.
6. ത്വവാഫുൽ ഇഫാദ (മക്കയിലേക്ക്)
മിനയിലെ കർമ്മങ്ങൾക്ക് ശേഷം തീർത്ഥാടകർ മക്കയിലെ മസ്ജിദുൽ ഹറാമിൽ എത്തുന്നു.
ത്വവാഫ്: കഅബയെ ഏഴ് തവണ ചുറ്റുന്നു.
സഅ്യ്: സഫാ-മർവ്വ കുന്നുകൾക്കിടയിൽ ഏഴ് തവണ ഓടുന്നു. ഇതോടെ ഹജ്ജ് കർമ്മങ്ങൾ പ്രധാനമായും പൂർത്തിയാകുന്നു.
7. തിരികെ മിനയിലേക്ക് (അയ്യാമുത്തശ്രീഖ്) - ദുൽഹിജ്ജ 11, 12, 13
ബാക്കിയുള്ള മൂന്ന് ദിവസങ്ങളിൽ തീർത്ഥാടകർ വീണ്ടും മിനയിൽ താമസിക്കുന്നു.
ഓരോ ദിവസവും ഉച്ചയ്ക്ക് ശേഷം മൂന്ന് ജമറകളിലും (ചെറിയത്, ഇടത്തരം, വലുത്) ഏഴ് കല്ലുകൾ വീതം എറിയുന്നു.
വിടവാങ്ങൽ ത്വവാഫ് (ത്വവാഫുൽ വദാ): നാട്ടിലേക്ക് മടങ്ങുന്നതിന് മുൻപ് അവസാനമായി മക്കയിലെത്തി കഅബ ചുറ്റുന്നതോടെ ഹജ്ജ് പൂർണ്ണമാകുന്നു.
