06/03/2026
6 Μαρτίου – Παγκόσμια Ημέρα κατά της Σχολικής Βίας και του Εκφοβισμού: Η νομική αντιμετώπιση του φαινομένου
Η σχολική βία και ο εκφοβισμός (bullying) αποτελούν ένα σύνθετο κοινωνικό φαινόμενο, το οποίο τα τελευταία χρόνια έχει αναδειχθεί σε ζήτημα με έντονες νομικές προεκτάσεις. Η καθιέρωση της 6ης Μαρτίου ως Παγκόσμιας Ημέρας κατά της Σχολικής Βίας και του Εκφοβισμού αναδεικνύει την ανάγκη όχι μόνο κοινωνικής ευαισθητοποίησης, αλλά και ουσιαστικής θεσμικής προστασίας των μαθητών από συμπεριφορές που θίγουν την προσωπικότητα, την αξιοπρέπεια και την ψυχική τους ισορροπία.
Στην ελληνική έννομη τάξη, το φαινόμενο του σχολικού εκφοβισμού δεν συνιστά αυτοτελώς τυποποιημένο ποινικό αδίκημα. Ωστόσο, οι επιμέρους εκδηλώσεις του μπορούν να υπαχθούν σε πλείονες ποινικές διατάξεις, όπως αυτές που αφορούν τη σωματική βλάβη, την απειλή, την εξύβριση, τη συκοφαντική δυσφήμηση, την παράνομη βία ή άλλες προσβολές της προσωπικότητας. Ανάλογα με τη μορφή που λαμβάνει η συμπεριφορά, ενδέχεται να στοιχειοθετούνται ποινικές ευθύνες των δραστών, ακόμη και όταν πρόκειται για ανηλίκους, στο πλαίσιο των ειδικών ρυθμίσεων του ποινικού δικαίου ανηλίκων.
Παράλληλα, στο πεδίο του αστικού δικαίου, η συστηματική παρενόχληση ή η προσβολή της προσωπικότητας ενός μαθητή δύναται να θεμελιώσει αξίωση άρσης της προσβολής και παράλειψής της στο μέλλον, καθώς και αξίωση χρηματικής ικανοποίησης λόγω ηθικής βλάβης. Οι σχετικές αξιώσεις στηρίζονται στις γενικές διατάξεις περί προστασίας της προσωπικότητας και αδικοπραξίας, ιδίως στα άρθρα 57 και 932 του Αστικού Κώδικα.
Ιδιαίτερη σημασία παρουσιάζει και η ευθύνη των προσώπων που ασκούν την επιμέλεια των ανηλίκων. Σύμφωνα με τις διατάξεις περί ευθύνης από εποπτεία, οι γονείς ή οι ασκούντες τη γονική μέριμνα ενδέχεται να υπέχουν αστική ευθύνη για ζημία που προκλήθηκε από πράξεις ανηλίκου, εφόσον δεν άσκησαν την επιμέλεια και εποπτεία που απαιτούν οι περιστάσεις. Επιπλέον, ζήτημα ευθύνης μπορεί να ανακύψει και ως προς τη λειτουργία του σχολείου, εφόσον αποδειχθεί ότι δεν ελήφθησαν τα αναγκαία μέτρα πρόληψης ή αντιμετώπισης περιστατικών εκφοβισμού στο σχολικό περιβάλλον.
Η νομική αντιμετώπιση του φαινομένου στην Ελλάδα έχει ενισχυθεί θεσμικά τα τελευταία χρόνια. Ειδικότερα, με τον Νόμο 4850/2023, υπό τον τίτλο «Κύρωση της Σύμβασης του Συμβουλίου της Ευρώπης για την πρόληψη και την αντιμετώπιση της βίας στον χώρο της εκπαίδευσης (Σύμβαση της Ζυρίχης)», εισάγεται ένα θεσμικό πλαίσιο που αποσκοπεί στην πρόληψη, την έγκαιρη ανίχνευση και την αποτελεσματική αντιμετώπιση περιστατικών βίας στο εκπαιδευτικό περιβάλλον. Οι ρυθμίσεις αυτές προβλέπουν, μεταξύ άλλων, την ανάπτυξη μηχανισμών αναφοράς περιστατικών, την ενίσχυση της ευαισθητοποίησης της σχολικής κοινότητας και τη λήψη μέτρων προστασίας των θυμάτων.
Σε συνταγματικό επίπεδο, η προστασία των ανηλίκων από φαινόμενα βίας και εκφοβισμού ερείδεται πρωτίστως στην αρχή του σεβασμού και της προστασίας της αξίας του ανθρώπου, καθώς και στη συνταγματική επιταγή για ειδική μέριμνα της πολιτείας υπέρ της παιδικής ηλικίας. Παράλληλα, καθοριστική σημασία έχει και η Διεθνής Σύμβαση για τα Δικαιώματα του Παιδιού, η οποία επιβάλλει στα κράτη την υποχρέωση να λαμβάνουν κάθε πρόσφορο μέτρο για την προστασία των ανηλίκων από κάθε μορφή σωματικής ή ψυχολογικής βίας.
Στη σύγχρονη πραγματικότητα, το φαινόμενο του εκφοβισμού δεν περιορίζεται πλέον στον φυσικό χώρο του σχολείου. Ο διαδικτυακός εκφοβισμός (cyberbullying) επεκτείνει τις επιπτώσεις του στον ψηφιακό χώρο, όπου η ταχύτητα διάδοσης πληροφοριών και η ευκολία αναπαραγωγής προσβλητικού περιεχομένου εντείνουν την προσβολή της προσωπικότητας των ανηλίκων. Η συμπεριφορά αυτή μπορεί να ενεργοποιήσει τόσο ποινικές όσο και αστικές αξιώσεις, ενώ συχνά εμπλέκονται και ζητήματα προστασίας προσωπικών δεδομένων.
Η αποτελεσματική αντιμετώπιση της σχολικής βίας δεν εξαντλείται στην κατασταλτική λειτουργία του δικαίου. Αντιθέτως, προϋποθέτει τη διαμόρφωση ενός ολοκληρωμένου πλαισίου πρόληψης, ενημέρωσης και θεσμικής συνεργασίας μεταξύ σχολείου, οικογένειας και πολιτείας. Η έγκαιρη αναγνώριση και η ουσιαστική αντιμετώπιση των περιστατικών εκφοβισμού αποτελούν κρίσιμη προϋπόθεση για την προστασία της προσωπικότητας των παιδιών και τη διασφάλιση ενός ασφαλούς και υποστηρικτικού σχολικού περιβάλλοντος.
Η Παγκόσμια Ημέρα κατά της Σχολικής Βίας και του Εκφοβισμού λειτουργεί, επομένως, ως υπενθύμιση ότι η προστασία της παιδικής ηλικίας δεν αποτελεί μόνο κοινωνική ευθύνη αλλά και σαφή νομική επιταγή. Η διασφάλιση ενός σχολείου απαλλαγμένου από φόβο και εκφοβισμό συνιστά θεμελιώδη προϋπόθεση για την ανάπτυξη της προσωπικότητας των παιδιών και για τη λειτουργία μιας κοινωνίας που σέβεται ουσιαστικά το κράτος δικαίου.
