ጠበቃ አደም ሰይድ ከማል

Directions

ጠበቃ አደም ሰይድ ከማል ✅ወክሎ መከራከር
✅የማማከር አገልግሎት
✅ክስና መልስ ማዘጋጀት
✅ይግባኝ እና ይግባኝ መልስ ማዘጋጀት
✅+251910214108
(1)

በአዲሱ የወንጀል ሥነ-ሥርዓት ሕግ አዋጅ ቁ. 410/2018 መሠረት አቃቤ ሕግ በፖሊስ ላይ ያለዉ የህጋዊ የቁጥጥር ስልጣን (ጠበቃ አደም ሰይድ ከማል)🏀🏀🏀🏀🏀🏀🏀🏀🏀🏀🏀🏀መግቢያ ...
17/10/2026

በአዲሱ የወንጀል ሥነ-ሥርዓት ሕግ አዋጅ ቁ. 410/2018 መሠረት አቃቤ ሕግ በፖሊስ ላይ ያለዉ የህጋዊ የቁጥጥር ስልጣን (ጠበቃ አደም ሰይድ ከማል)
🏀🏀🏀🏀🏀🏀🏀🏀🏀🏀🏀🏀
መግቢያ
 በማንኛውም ዴሞክራሲያዊና ሕግ አክባሪ ሥርዓት ውስጥ የወንጀል ፍትሕ አሰጣጥ ውጤታማነትና ፍትሐዊነት የሚረጋገጠው የወንጀል ምርመራ ሂደት በሕግ በተደነገገ ግልጽ መመሪያና የቁጥጥር ሥርዓት ሲመራ ነው። በኢፌዴሪ አዲሱ የወንጀል ሥነ-ሥርዓትና የማስረጃ ሕግ አዋጅ ቁጥር 410/2018 መሠረት፣ በኢትዮጵያ የወንጀል ፍትሕ ሥርዓት ውስጥ በዐቃቤ ሕግ እና በፖሊስ (መርማሪ) መካከል ያለው የሥራ ግንኙነት በዘመናዊው "የምርመራ መሪነትና የሕጋዊነት ቁጥጥር" (Prosecutorial Guidance and Supervision) መርህ ላይ የተመሠረተ ነው።
 ይህ አዋጅ ዐቃቤ ሕግ የወንጀል ምርመራ ሂደት ገና ከጅምሩ እስከ ፍጻሜው ድረስ ፍትሕን፣ የሕግ የበላይነትን እና የዜጎችን መሠረታዊ መብቶች የተከተለ መሆኑን የሚያረጋግጥበትን ሰፊ የስልጣን ማዕቀፍ ሰጥቶታል። የወንጀል ምርመራው በሙያዊ ብቃት፣ በሕጋዊ መንገድና ተቀባይነት ባለው ማስረጃ የተደገፈ እንዲሆን ለማድረግ ዐቃቤ ሕግ መርማሪ ፖሊስን የማዘዝ፣ የመከታተል፣ የሕግ ድጋፍ የመስጠትና የምርመራ ሂደቱን የመምራት ከፍተኛ ኃላፊነት ተጥሎበታል።
 በመሆኑም በዚህ ጽሑፍ ውስጥ በአዋጅ ቁጥር 410/2018 የተደነገጉትን ቁልፍ አንቀጾች መሠረት በማድረግ፣ ዐቃቤ ሕግ በወንጀል ምርመራ ሂደትና በፖሊስ ላይ የተሰጡትን ዋና ዋና ሥልጣኖችና ተግባራት እንዲሁም የፖሊስን የማሳወቅና የመታዘዝ ግዴታዎች በዝርዝር እንመለከታለን።ጠበቃ አደም ሰይድ ከማል ነኝ መልካም ንባብ፡፡
 በኢትዮጵያ የወንጀል ፍትሕ ሥርዓት ውስጥ በዐቃቤ ሕግ እና በፖሊስ (መርማሪ) መካከል ያለው ግንኙነት "የምርመራ መሪነትና የሕጋዊነት ቁጥጥር" (Prosecutorial Guidance and Supervision) መርህን የተከተለ ነው። ዐቃቤ ሕግ የወንጀል ምርመራ ሕግንና ፍትሕን የተከተለ እንዲሆን የማዘዝ፣ የመከታተልና የመምራት ከፍተኛ ሥልጣን ተሰጥቶታል።
 አንቀጽ 20 (1) የዐቃቤ ሕግን መሠረታዊ ተግባርና ኃላፊነት የሚያስቀምጥ ሲሆን፤ ለዐቃቤ ሕግ አራት ዋና ዋና ምርመራ ሥልጣኖችን ይሰጣል፡-
1. ምርመራ እንዲጀመር ማድረግ፡ ወንጀል ስለመፈጸሙ ጥቆማ ወይም መረጃ ሲደርሰው ፖሊስ ምርመራ እንዲጀምር የማዘዝ ሥልጣን አለው።
2. የክትትል ሪፖርት እንዲቀርብ ማድረግ፡ በፖሊስ የተጀመረ ምርመራ በምን ደረጃ ላይ እንደሚገኝ፣ ምን ያህል ማስረጃ እንደተሰበሰበ እና የት ደረጃ እንደደረሰ ከፖሊስ ወቅታዊ የምርመራ ሪፖርት የማዘዝ እና የመከታተል ሥልጣን አለው።
3. የምርመራውን ሕጋዊነት ማረጋገጥ፡ የምርመራ ሂደቱ የሰዎች መሠረታዊ መብቶችን (ለምሳሌ፡- ያለአግባብ አለመያዝ፣ ያለፍርድ ቤት ትእዛዝ ብርበራ አለማድረግ፣ ማሰቃየት አለመፈጸም) የጠበቀ መሆኑን እና በሕግ የተደነገጉ ሥነ-ሥርዓቶችን መከተሉን ያረጋግጣል።
4. በምርመራ መዝገብ ላይ አስፈላጊውን ትእዛዝ መስጠት፡ መዝገቡን መዝጋት፣ ተጨማሪ ማስረጃ እንዲሰበሰብ ማዘዝ፣ ተጠርጣሪው በዋስ እንዲወጣ ወይም በማረሚያ ቤት እንዲቆይ ማዘዝ፣ ወይም ክስ ማዘጋጀትን ጨምሮ በማንኛውም ደረጃ ላይ ጠንካራ ትእዛዝ ይሰጣል።
 የወንጀል ምርመራ አጀማመርና የፖሊስ የማሳወቅ ግዴታን በተመለከተ አንቀጽ 62 ዝርዝር መመርያዎች አስቀምጧል ፡-በዚህ አንቀጽ መሠረት ፖሊስ ወንጀል መፈጸሙን አውቆ በራሱ ተነሳሽነት ምርመራ ሲጀምር ወይም ከዐቃቤ ሕግ በደረሰው ትእዛዝ መሠረት ሲጀምር ምርመራ መጀመሩን ወዲያውኑ ለዐቃቤ ሕግ ማሳወቅ አለበት። የዚህ አላማ ፖሊስ በራሱ ወስኖ ምርመራ ጀምሮ መዝገብ ደብቆ እንዳያስቀር፣ ወይም ያለዐቃቤ ሕግ እውቅና የሰዎችን መብት እንዳይጋፋ ለመከላከል ነው። ዐቃቤ ሕግ ገና ከጅምሩ ምርመራው መጀመሩን ካወቀ ገና ከመነሻው መመሪያ መስጠትና መከታተል ያስችለዋል።
 አንድ አቤቱታ ለፖሊስ ሲቀርብ ወይም ፖሊስ በራሱ ምርመራ ሲጀምር የዐቃቤ ሕግ የሕግ ማብራሪያ ድጋፍ የግድ መሆኑን አንቀፅ 70(1)ይደነግጋል ፡ መርማሪ ፖሊስ የመጀመርያ ደረጃ ማጣራት በሚያደርግበት ወቅት የሕግ ትርጉም፣ የቀረበው ድርጊት በወንጀል ሕግ የሚያስጠይቅ መሆን አለመሆኑን፣ እና የምርመራውን አቅጣጫ በተመለከተ ከዐቃቤ ሕግ የሕግ ማብራሪያና ምክር የማግኘት ግዴታና መብት አለበት።
 ይህ አሠራር ፖሊስ በወንጀል ሕግ የማይሸፈኑ የፍትሐብሔር (Civil) ጉዳዮችን ወደ ወንጀል ቀይሮ ሰዎችን እንዳያሰቃይ እና ጊዜና ሀብት እንዳይባክን ይከላከላል።
 ዐቃቤ ሕግ የቀጥታ መመሪያ የመስጠት ፣ ድጋፍ እና የጋራ ምርመራ ሥልጣን (አንቀጽ 74)
 ይህ አንቀጽ ዐቃቤ ሕግ በፖሊስ ላይ ያለውን የበላይነትና የቁጥጥር ሥልጣን በግልጽ ያጠናክራል አንቀጽ 74 (1) በግልጽ እንዳስቀመጠው መርማሪ ፖሊስ ወንጀል መፈጸሙን አምኖ ምርመራ ሲጀምር ወዲያውኑ አመች በሆነ መንገድ (በጽሑፍ፣ በስልክ፣ በኢሜይል ወዘተ) ለዐቃቤ ሕግ ማሳወቅ አለበት።ልብ ሊባል የሚገባው ነገር ፖሊስ በራሱ ምርመራ የመጀመር ሥልጣን የለውም ፡፡በምርመራ ሂደትም ዐቃቤ ሕግ በአንቀጽ 74(2) ላይ ሰፊ ሥልጣኖች ተሰጥተውታል ለምሳሌ :-
 ማስረጃዎች እንዴት መሰብሰብ እንዳለባቸው፣ የትኞቹ ማስረጃዎች በፍርድ ቤት ተቀባይነት እንዳላቸው መመሪያ መስጠት።
 ተጨማሪ ምስክሮች እንዲሰሙ፣ የፎረንሲክ/የሕክምና ማስረጃ እንዲቀርብ፣ ወይም ተጠርጣሪ እንዲያዝ/እንዲለቀቅ ማዘዝ።
 በፖሊስ በኩል የሚፈጸሙ የሕግ ጥሰቶችን ማረምና ማስቆም።
 በተወሳሰቡ፣ በከበዱ ወይም ልዩ ትኩረት በሚሹ ወንጀሎች (ለምሳሌ፡ የሙስና፣ የቴረሪዝም፣ የፋይናንስ ወንጀሎች) ዐቃቤ ሕግ ከመርማሪ ፖሊስ ጎን በመሆን በጋራ ምርመራ (Joint Investigation) የማካሄድ ሥልጣን አለው።
 በእነዚህ ለአቃቤ ሕግ በተሰጡ ስልጣኖች አቃቤ ሕግ ለመጠቀም ታድያ ፖሊስ መታዘዝ ይኖርበታል ።በአንቀጽ 74 (3) በግልጽ እንደተደነገገው ማንኛውም መርማሪ ፖሊስ ከወንጀል ምርመራ ጋር በተያያዘ በዐቃቤ ሕግ የሚሰጠውን ማንኛውንም ሕጋዊ ትእዛዝ የመፈጸም ግዴታ አለበት።መርማሪው የዐቃቤ ሕግን ትእዛዝ ካልፈጸመ በዲሲፕሊን ወይም በሕግ ሊጠየቅ የሚችልበትን ሕጋዊ መሠረት ይፈጥራል።
የዐቃቤ ሕግ የምርመራ መሪነትና የሕጋዊነት ቁጥጥር ፋይዳ
 በአዲሱ የወንጀል ሥነ-ሥርዓት ሕግ (አዋጅ ቁጥር 410/2018) መሠረት ዐቃቤ ሕግ የወንጀል ምርመራ ሂደቱን በበላይነት የመምራትና የመቆጣጠር ሥልጣን መሸከሙ የዜጎችን መሠረታዊ መብቶችና ነፃነቶች ከጥሰት ለመጠበቅ ከፍተኛ ሚና አለው። ፖሊስ ምርመራ ሲጀምር ገና ከጅምሩ ለዐቃቤ ሕግ የማሳወቅ እና የሕግ ማብራሪያ የማግኘት ግዴታ አለበት። ይህ አሠራር ፖሊስ በራሱ ተነሳሽነት መዝገብ ደብቆ እንዳያስቀር፣ በወንጀል ሕግ የማይሸፈኑ የፍትሐብሔር (Civil) ጉዳዮችን ወደ ወንጀል ቀይሮ ሰዎችን እንዳያሰቃይ እና ጊዜና ሀብት እንዳይባክን በጽኑ ይከላከላል። በዚህም የምርመራ ሂደቱ ግልጽነትና ፍትሐዊነት ይረጋገጣል።

 በተጨማሪም ዐቃቤ ሕግ ማስረጃዎች በሕጋዊ መንገድ እንዲሰበሰቡ የማዘዝ፣ የምርመራ መዝገብ ላይ ተገቢውን ትእዛዝ የመስጠት እና ከተጠርጣሪዎች መብት መከበር ጋር የተያያዙ ሕጋዊ ጥሰቶችን የማረም ሥልጣን አለው። በማንኛውም የምርመራ ደረጃ ፖሊስ የዐቃቤ ሕግን ሕጋዊ ትእዛዝ የመፈጸም ግዴታ ስላለበት፣ የምርመራው ጥራትና ሙያዊ ብቃት ከፍ እንዲል ይደረጋል። በውጤቱም፣ ሕገ-ወጥ እስራቶችና አላስፈላጊ እንግልቶች ይቀረፋሉ፤ በወንጀል ፍትሕ አሰጣጥ ላይ የሚታዩ ክፍተቶች በመዘጋት ተጠያቂነት የሰፈነበት ውጤታማ ሥርዓት እንዲገነባ መሠረት ይጥላል።

ማጠቃለያ እና ምክረ ሐሳብ
በኢትዮጵያ የወንጀል ፍትሕ አፈጻጸም ውስጥ በፖሊስ በኩል የሚታዩ የትእዛዝ አለመቀበል (የአልታዘዝም ባይነት) እና የሰብዓዊ መብት ጥሰት ችግሮች ሥር የሰደዱ በመሆናቸው፣ አዲሱ አዋጅ ቁጥር 410/2018 የዘረጋው የሕግ ማዕቀፍ ችግሩን ለመቅረፍ ትልቅ በጎ አስተዋጽኦ ይኖረዋል። ዐቃቤ ሕግ የምርመራ ሂደቱን በበላይነት እንዲመራና እንዲቆጣጠር መስጠቱ፣ ፖሊስ ያለ አግባብ ሰዎችን ከመያዝ፣ አላስፈላጊ እስራትና የእንክብካቤ ጉድለት ከማድረስ፣ እንዲሁም የፍትሐብሔር ጉዳዮችን ወደ ወንጀል ቀይሮ ሰዎችን ከማንገላታት ይከለክለዋል። በተጨማሪም ምርመራ ከተጀመረበት ቅጽበት አንስቶ ለዐቃቤ ሕግ የማሳወቅ እና የዐቃቤ ሕግን ሕጋዊ መመሪያ የመከተል ግዴታ መጣሉ፣ ፖሊስ መዝገብ ደብቆ የራሱን ፍላጎት የሚያስፈጽምበትን አሠራር በመግታት የምርመራ ሂደቱን ግልጽነትና ተጠያቂነት ያለው ያደርገዋል።
ነገር ግን ይህ አሠራር ችግሩን በዘላቂነት ለማቃለልና ውጤታማ ለማድረግ የወረቀት ሕግ ሆኖ ከመቅረት ይልቅ በተግባር መሬት ማወረድ ያስፈልጋል። የፖሊስ አልታዘዝም ባይነትን በዘላቂነት ለመቅረፍ የዐቃቤ ሕግን ተቋማዊ ነፃነትና ቁርጠኝነት ማጠናከር፣ ፖሊስ የዐቃቤ ሕግን ትእዛዝ ሳይቀበል ሲቀር የሚያስከትልበትን አስተዳደራዊና የወንጀል ተጠያቂነት ያለ አድልዎ መተግበር፣ እንዲሁም የፖሊስ አባላትን የአስተሳሰብና የሙያ ብቃት ማሳደግ ወሳኝ ናቸው። ስለዚህ አዲሱ ሕግ ችግሩን ለመቅረፍ ጠንካራ የሕግ መሠረት የሚያስቀምጥ ቢሆንም፣ ሙሉ በሙሉ ስኬታማ የሚሆነው በተግባር ላይ ጠንካራ የክትትልና የተጠያቂነት ሥርዓት ሲሰፍን ብቻ ነው።
ጠበቃ አደም ሰይድ ከማል
📍 አድራሻ፦ አዲስ አበባ | ደሴ (ወሎ) | ኮምቦልቻ
📞 ስልክ፦ +251910214108
📧 ኢሜይል፦ [email protected]
📱 ቴሌግራም፦ https://t.me/adem2141

በሥራ ላይ ለደረሰ ዘላቂ ከፊል የአካል ጉዳት የሚከፈል ካሳ በአዋጅ ቁጥር 1156/2011 አንቀጽ 109(4/ለ) መሠረት ብቻ ሳይወሰን፣ የጉዳቱን መጠንና የመሥራት ችሎታ መቀነስ ታሳቢ በማድረ...
17/10/2026

በሥራ ላይ ለደረሰ ዘላቂ ከፊል የአካል ጉዳት የሚከፈል ካሳ በአዋጅ ቁጥር 1156/2011 አንቀጽ 109(4/ለ) መሠረት ብቻ ሳይወሰን፣ የጉዳቱን መጠንና የመሥራት ችሎታ መቀነስ ታሳቢ በማድረግ ከሰበር ሰሚ ችሎት አስገዳጅ ትርጉም እና ከርትዕ መርህ ጋር ተመጣጣኝ ሆኖ መወሰን አለበት ።
ሰበር ሰሚ ችሎት መዝገብ ቁጥር =220870
ቀን=ጥቅምት 1 ቀን 2015 ዓ/ም
🏀🎯🏀🎯🏀🎯🏀🎯🏀🎯🏀🎯
🎯በአሠሪና ሠራተኛ አዋጅ ቁጥር 1156/2011 አንቀጽ 109(4/ሀ) ስር በተደነገገው መሠረት በሠራተኛው ላይ የደረሰው ጉዳት ዘላቂ ሙሉ የአካል ጉዳት ከሆነ የሠራተኛው የዓመት ደመወዝ በ5 ተባዝቶ የሚገኘውን ክፍያ አሠሪው በጉዳት ካሳ መልክ ለሠራተኛው መክፈል አለበት:: እንዲሁም በዚህ አንቀጽ ንኡስ አንቀጽ 4 ፊደል ለ ላይ እንደተመለከተው በሠራተኛው ላይ የደረሰው ጉዳት ከዘላቂ ሙሉ የአካል ጉዳት መጠን በታች ከሆነ በዚህ አንቀጽ ንኡስ አንቀጽ 4/ሀ ክፍያ መሠረት ሆኖ በአካል ጉዳት ደረጃው ጋር ተመጣጣኝ የሆነ ክፍያ እንደሚሆን ተደንግጓል::
🎯የዚህ ድንጋጌ አፈጻጸም ጋር በተያያዘ በፌዴራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ሰሚ ችሎት በሰ/መ/ቁጥር 60464 ላይ በቀን 08/07/2003 ዓ/ም (በቅጽ 11 እንደታተመው) በተሰጠው አስገዳጅ ሕግ ትርጉም ላይ በተመለከተው መሠረት ርትዕን መሠረት በማድረግ ተመጣጣኝ ካሳ መወሰን ይቻላል::
🎯​በያዘነው ጉዳይ በአመልካች አካል ላይ የደረሰው ጉዳት ዘላቂ ከፊል ጉዳት በመሆኑ ካሳ ሊከፈላቸው የሚገባው በአዋጅ ቁጥር 1156/2011 አንቀጽ 109(4/ለ) መሠረት ነው ሲል የስር ከፍተኛ ፍርድ ቤት በመወሰኑ የተፈጸመ ስህተት የለም:: አመልካች ክሱን የመሠረቱት በአዋጅ ቁጥር 1156/2011 አንቀጽ 109 መሠረት ካሳ እንዲከፈላቸው በመጠየቅ ይህንኑ የአዋጁን ድንጋጌ ጭምር በመጥቀስ እንደሆነ የወረዳው ፍርድ ቤት ውሳኔ ግልባጭ ያሳያል::
🎯በሌላ በኩል በሥራ ላይ የደረሰ ጉዳት ምክንያት በማድረግ አንድ ሠራተኛ በአሠሪና ሠራተኛ አዋጅ ቁጥር 1156/2011 ስር ከተደነገገው የጉዳት ካሳ አከፋፈል ውጭ በሌላ ሕግ መሠረት ካሳ እንዲከፈለው ክስ አቅርቦ መጠየቅ የሚችለው በአዋጁ አንቀጽ 96/3 ስር በተደነገገው መሠረት በሠራተኛው ላይ ጉዳቱ ሊደርስበት የቻለው በአሠሪው ጥፋት የተነሣ መሆኑን ሠራተኛው በማስረጃ በማስረዳት ሲችል ብቻ ነው:: በመሆኑም አመልካች የአካል ጉዳት የደረሰባቸው በተጠሪ ጥፋት ምክንያት መሆኑን ገልጸው ያቀረቡት ክስ ባለመኖሩ በሌላ የሕግ አግባብ ካሳ እንዲከፈላቸው ባለመወሰኑ የተፈጸመ ስህተት የለም::
🎯​ሲጠቃለል በአዋጅ ቁጥር 1156/2011 አንቀጽ 109(4/ለ) መሠረት በአመልካች አካል ላይ ለደረሰው ዘላቂ ከፊል የአካል ጉዳት ሊከፈላቸው የሚገባው ካሳ ስሌት ሊያዝበት የሚገባው ወርሃዊ ደመወዛቸው ብር 1730.00012 ወር5= ብር 103,800.00 እንደሚሆን ይታወቃል:: በኋላ ጉዳቱ ከዘላቂ ሙሉ የአካል ጉዳት በታች በመሆኑ በአመልካች ላይ የደረሰው የአካል ጉዳት መጠን ጋር ተመጣጣኝ የሆነ ክፍያ ለመወሰን በአመልካች አካል ላይ የደረሰውን ሙሉ ቋሚ ጉዳት መሠረት ማድረግ ይገባል:: 🎯በዚህ መሠረት በአመልካች አካል ላይ የደረሰው ዘላቂ ጉዳት 8% ሲሆን ይህም ከአጠቃላይ አካላቸው አንጻር የተገመተ የአካል ጉዳት እንጂ የመሥራት አቅማቸው በዚህ ያህል መጠን እንደቀነሰ የሚያሳይ አይደለም:: በመሆኑም ለሙሉ አካል ጉዳት ሊከፈል የሚገባው ብር 103,800.00 ሲሆን ይህም አመልካች አካል ላይ የደረሰው 8% ተባዝቶ ለሙሉ ሲከፈል ለአመልካች ሊከፈል የሚገባው የካሳ መጠን ከብር 8,304.00 እንደሆነ ያሳያል::
🎯ሆኖም በአዋጅ ቁጥር 1156/2011 አንቀጽ 101/1 ​መሠረት ዘላቂ ከፊል የአካል ጉዳት የሚባለው የማይድን በሥራ ላይ የደረሰ ጉዳት ከመሆኑ አኳያ ብቻ ሳይሆን የመሥራት ችሎታ መቀነስ ጋር በተያያዘ ጭምር በመሆኑ የሚወሰነው ካሳም ይህንኑ ታሳቢ ያደረገ መሆን ይኖርበታል:: በመሆኑም የስር ከፍተኛ ፍርድ ቤት ተጠሪ ለአመልካች ብር 80,000.00 እንዲከፍል ርትዕን መሠረት አድርጎ የወሰነው በፌዴራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ሰሚ ችሎት በሰ/መ/ቁጥር 60464 ላይ በቀን08/07/2003ዓ/ም (በቅጽ 11 እንደታተመው) የሰጠውን የሕግ ትርጉም መሠረት ያደረገ ነው:: ስለሆነም ለአመልካች በሕጉ በተደነገገው አግባብ ሊከፈላቸው ከሚገባው ተመጣጣኝ የካሳ መጠን አንጻር ሲታይ ከሚገባቸው ያነሰ ካሳ ተወስኖላቸዋል የሚያስብል ባለመሆኑ መሠረታዊ የሕግ ስህተት የተፈጸመበት አይደለም ብለናል
ጠበቃ አደም ሰይድ ከማል
📍 አድራሻ፦ አዲስ አበባ | ደሴ (ወሎ) | ኮምቦልቻ
📞 ስልክ፦ +251910214108
📧 ኢሜይል፦ [email protected]
📱 ቴሌግራም፦ https://t.me/adem2141

የፍርድ የፍርድ አፈጻጸም ሂደቶች ሂደት፣ የሕግ ድንጋጌዎች እና የሰበር ውሳኔዎች ትንተና(ጠበቃ አደም ሰይድ ከማል )🎯🎯🎯🎯🎯🎯🎯🎯🎯🎯🎯🎯🎯🎯​መግቢያ፡​የፍርድ ቤት ውሳኔ ማግኘት የአንድ ክርክር...
17/10/2026

የፍርድ የፍርድ አፈጻጸም ሂደቶች ሂደት፣ የሕግ ድንጋጌዎች እና የሰበር ውሳኔዎች ትንተና
(ጠበቃ አደም ሰይድ ከማል )
🎯🎯🎯🎯🎯🎯🎯🎯🎯🎯🎯🎯🎯🎯
​መግቢያ፡
​የፍርድ ቤት ውሳኔ ማግኘት የአንድ ክርክር ፍጻሜ ቢመስልም፣ የተበየነውን ፍርድ ወደ መሬት ማውረድና በተግባር ማከናወን ግን ሌላውና ወሳኝ የሕግ ሂደት ነው። ብዙ ጊዜ የፍርድ ባለመብቶችና ባለዕዳዎች በፍርድ አፈጻጸም ወቅት ሕጉ የሚጠይቃቸውን ቅደም ተከተሎችና ፎርማሊቲዎች ባለመከተላቸው ምክንያት አላስፈላጊ ወጪና እንግልት ይገጥማቸዋል።
​ለመሆኑ የአፈጻጸም ክስ አጻጻፍ ምን ይመስላል? የፍርድ ባለዕዳ በጽሑፍ መልስ የማቅረብ መብት አለው? በሂደቱስ ተከራካሪ ሊሆኑ የሚችሉ አካላት እነማን ናቸው? ሕግ አዋቂው ጠበቃ አደም ሰይድ ከማል ከፍትሐብሔር ሥነ-ሥርዓት ሕጉና ከፌዴራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ሰሚ ችሎት አስገዳጅ ውሳኔዎች አንጻር የዳሰሱትን ዝርዝር ትንተና ከዚህ በታች አዘጋጅተናል።

✅​አንድ ሰው በጽሑፍ ለፍርድ ቤት የሚያቀርበው አቤቱታ እንዴት መቅረብ እንዳለበት በፍትሐብሔር ሥነ-ሥርዓት ሕግ ቁጥር 80 ላይ ተዘርዝሯል። ከዚህ ድንጋጌ በኋላም የከሳሽ ክስ እና የተከሳሽ መልስ በጽሑፍ ሆኖ በውስጡ ምን ምን አካቶ መያዝ እንዳለባቸው በፍትሐብሔር ሥነ-ሥርዓት ሕግ ቁጥር 222፣ 223፣ 234 እና በሌሎችም ድንጋጌዎች በግልጽ ተቀምጧል።
✅​የአፈጻጸም ክስ ከቅድመ አፈጻጸም ካሉት አቤቱታዎች ሁሉ ይለያል። ምክንያቱም የፍርድ ባለመብት እና የፍርድ ባለዕዳ ተለይተው ተረጋግጠዋል። በመሆኑም ውሳኔ ያረፈበት መዝገብ እና ፍርድ የተሰጠበት የክርክር ውጤት የሆነው ፍርድ የሚባል ሰነድ አለ:: የአፈጻጸም ክርክሩ ይህ ፍርድ ወደ መሬት የሚወርድበት ሂደት በመሆኑ የአፈጻጸም ክስ የራሱ የሆነ በውስጡ ሊያይዟቸው የሚገቡ ጉዳዮች ያሉት በመሆኑ ሕጉ የራሱን የአፈጻጸም ክስ አጻጻፍ ሥርዓት በፍትሐብሔር ሥነ-ሥርዓት ሕግ ቁጥር 377 ላይ አስቀምጧል::
✅​አንድ የአፈጻጸም ክስ በፍትሐብሔር ሥነ-ሥርዓት ሕግ ቁጥር 377 ላይ እንደ ተደነገገው ሊይዝ የሚገባው ውሳኔ ያረፈበትን የመዝገብ ቁጥር፤ የተከራካሪዎችን ወገኖች ስም (የፍርድ ባለመብት እና ፍርድ ባለዕዳ) ተብለው ስማቸው መጠቀስ አለበት፤ ውሳኔው ወይም ፍርዱ የተሰጠበትን ቀን እና ዓመተ ምሕረት፤ በተሰጠው ፍርድ ወይም ውሳኔ ላይ ይግባኝ ተብሎበት እንደሆነ የዚሁኑ መግለጫ፤ በይግባኝ የተለወጠ ውሳኔ ካለ አብሮ መግለጽ እና መያያዝ አለበት::
✅​በአፈጻጸም አቤቱታ ፍርዱ ከተሰጠ በኋላ በተከራካሪዎቹ ወገኖች መካከል በፍርድ አፈጻጸም ምክንያት የተፈጸመ ክፍያ ወይም የተደረገ መቻቻል እንዳለ ይህም መግለጽ አለበት:: ፍርዱ እንዲፈጸም ሌላ ማመልከቻ ቀርቦ እንደሆነ የቀረበበትን ቀንና ዓመተ ምሕረት ያገኘውን ውጤት ወይም የተሰጠውን ውሳኔ፤ በፍርዱ መሠረት የሚጠይቀውን የገንዘብ ልክ ከእነ ወለዱ ወይም ሌላ ዳኝነት ካለ በአፈጻጸም ክሱ ላይ መቀመጥ አለበት::
✅​የፍርድ አፈጻጸም ክስ ከላይ ከተገለጹት በተጨማሪ ኪሳራ ተወስኖ እንደሆነ ልኩን፤ ፍርዱን እንዲፈጽም ተጠያቂ የሚሆነውን ወገን፤ የፍርድ ቤቱ እርዳታ የሚጠይቁበትን ሁኔታ፤ በፍርድ የታዘዘውን ንብረት እንዲረከብ ወይም ይዞታው እንዲለቀቅለት መሆኑን፤ ማንኛውም ንብረት ተከብሮ ወይም ሳይከበር እንዲሸጥ መሆኑን ወይም፤ የንብረት አስተዳዳሪ ወይም ተረካቢ እንዲሾም የሚጠይቅ መሆኑን መግለጽ እና ፍርዱን ለማስፈጸም ምቹና ተገቢ የሆነውን ዘዴ መግለጽ አለባቸው::
✅​ፍርድ ቤቱ ከእነዚህ ጉዳዮች በተጨማሪ በአፈጻጸም መዝገብ ላይ ለፍርድ መነሻ ሆነው ውሳኔ ላይ በፍትሐብሔር ሥነ-ሥርዓት ሕግ ቁጥር 208 መሠረት የተደረገ እርማት ካለ ይኸንን መሠረት ተደርጎ የቀረበ ለመሆኑ፤ ከፍርድ በኋላ የተከፈለ ገንዘብ ካለ ይህም መግለጽ አለበት::
✅​ፍርድ ቤቱ በአፈጻጸም ክስ እነዚህ ጉዳዮች በአፈጻጸም አቤቱታ ላይ መግለጻቸው ብቻ ሳይሆን በእነዚህ አቤቱታ መሠረት ማስረጃዎቹ የተያያዙ መሆኑን እና አለመሆኑን ማረጋገጥ የግድ የሚል ለመሆኑ በተግባር ካለው የተግባር አሰራር ለመረዳት ይቻላል:: ምክንያቱም አንዳንድ ጊዜ የፍርድ ባለዕዳ እና የፍርድ ባለመብት ተብለው የተሰየሙት ሰዎች ለአፈጻጸም መሠረት በሆነው ውሳኔ ላይ ካሉት ሰዎች ስም የተለየ ሲሆን ​ይገጥማል:: በሌላ ጊዜ ደግሞ ለአፈጻጸም መሠረት የሆነው ውሳኔ ላይ ያለው መዝገብ ቁጥር እና በአፈጻጸም መዝገቡ ላይ የተጠቀሰው ውሳኔ የተሰጠበት መዝገብ ቁጥር እና ውሳኔ የተሰጠበት ቀን ሲለያይ ይገጥማል::

⛔​ ሌላው መታየት ያለበት ጉዳይ ከሳሽ ሆነ ተከሳሽ ያቀረቡት ክስ እና መልስ ለትክክለኛ ፍትሕ ሲባል መሻሻል አለበት ከሳሽ ክሱን ወይም ተከሳሽ መልሱን በፍትሐብሔር ሥነ-ሥርዓት ሕግ ቁጥር 91 መሠረት የማሻሻል መብት አላቸው:: በተመሳሳይ መልኩ የፍርድ ባለመብት ያቀረበው የአፈጻጸም ክስ በፍትሐብሔር ሥነ-ሥርዓት ሕግ ቁጥር 377 መሠረት ፎርማሊቲውን ያልጠበቀ ከሆነ ወይም ሌላ ማንኛውም ለአፈጻጸም እንቅፋት የሚሆን ስህተት ካለበት የአፈጻጸም ክሳቸውን በፍርድ ቤቱ ትዕዛዝ ሆነ በራሳቸው ተነሳሽነት በፍትሐብሔር ሥነ-ሥርዓት ሕግ ቁጥር 385 መሠረት ሊሻሻል ይገባል::
⛔​የፌዴራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ሰሚ ችሎቱ የአፈጻጸም ክስ ማሻሻልን በተመለከተ ፍርድ ቤቱ እንዲሻሻል ትዕዛዝ የሚሰጠው የፍርድ ባለዕዳን ከመጥራቱ በፊት መሆን አለበት በማለት በቅጽ 19 በሰ/መ/ቁ.103787 ላይ አስገዳጅ የሕግ ትርጉም ሰጥቷል:: ይህ የሰበር ውሳኔ የፍትሐብሔር ሥነ-ሥርዓት ሕግ ዓላማው ወጪ ቆጣቢ፣ እንግልት ቀናሽ መሆን አለበት የሚለውን ለማሳካት እጅግ አስፈላጊ ውሳኔ ነው::

​የፍርድ ባለዕዳ በጽሑፍ መልስ የማቅረብ መብት አለው?

⛔​በፍርድ ቤት በተግባር አንዳንድ ጊዜ የፍርድ ባለዕዳ የአፈጻጸም ክስ ከፍርድ ቤት መጥሪያ ጋር በፍትሐብሔር ሥነ-ሥርዓት ሕግ ቁጥር 386 (1) መሠረት ተልኮላቸው ሲደርሳቸው፤ የፍርድ ባለዕዳ ያልፈጸሙበትን እና የማይፈጽሙበትን ምክንያት በጽሑፍ መልስ ይዘው ይቀርባሉ::
​በኢትዮጵያ ሕግ የፍርድ ባለዕዳ በጽሑፍ መልስ የማቅረብ መብት አለው ወይስ የለውም የሚለውን አከራካሪ ጉዳይ በተመለከተ የፌዴራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ችሎት የሚከተለውን አስገዳጅ የሕግ ትርጉም ሰጥቷል:-
​የሥር ፍርድ ቤት ግራ ቀኙ ባቀረቡት የአፈጻጸም ክስ ባለዕዳ የሆነውን ወገን ፍርድ ፈጽሞ እንዲቀርብ ወይም የማይፈጽምበትን ሕጋዊ ምክንያት በቃል እንዲያስረዳ ማዘዝ ሲገባው እንደመደበኛ ክስ በጽሑፍ መልስ እንዲሰጥበት ማድረግ የሥነ-ሥርዓት ሕጉን የተከተለ አይደለም በማለት በቅጽ 26 በመዝገብ ቁጥር 199094 ትርጉም ሰጥቷል

⛔​የአፈጻጸም ክስ ከፍርድ ቤት መጥሪያ ጋር የፍርድ ባለዕዳ ሲደርሰው በፍትሐብሔር ሥነ-ሥርዓት ሕግ ቁጥር 386 (2) መሠረት የፍርድ ባለዕዳው በችሎቱ በቀረበበት ቀን ፍርድ ቤቱና የፍርድ ባለገንዘቡ ለሚያቀርቡለት ጥያቄ በመሐላ ቃል የተደገፈ መልስ መስጠት አለበት፤ ፍርዱ የማይፈጽምበትን ምክንያት ያስረዳ እንደሆነ ፍርድ ቤቱ የቀረበውን ምክንያት ከመረመረ በኋላ ተገቢ መስሎ የታየውን ትዕዛዝ ይሰጣል በማለት ሕጉ ይደነግጋል:: ከዚህ ድንጋጌ ላይ ...“የፍርድ ባለዕዳው... በመሐላ ቃል የተደገፈ መልስ መስጠት አለበት...” የሚለው ሐረግ የፍርድ ባለዕዳ በጽሑፍ መልስ የማቅረብ መብት እንዳለው የሚያመለክት ነው ወይስ አይደለም የሚለውን አወዛጋቢ ነው ። “የፍርድ ባለዕዳው... በመሐላ ቃል የተደገፈ መልስ መስጠት አለበት...” የሚለው ሐረግ የፍርድ ባለዕዳ በጽሑፍ መልስ የማቅረብ መብት እንዳለው የሚያመለክት ነው የሚል ጽኑ እምነት አለኝ።ነገር ግን የፌዴራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ሰሚ ችሎት በቅጽ 26 በሰ/መ/ቁ.199094 የፍርድ ባለዕዳ በጽሑፍ መልስ የማቅረብ መብት የሌለው ለመሆኑ አስገዳጅ የሕግ ትርጉም የሰጠ ለመሆኑ መዘንጋት የለበትም::
🌺​በኢትዮጵያ የሕግ ሥርዓት ከሳሽ ማስጠንቀቂያ የመስጠት ግዴታ ያለበት በፍትሐብሔር ሕግ ቁጥር 1772 ላይ እና ተከታዮቹ እንደተደነገገው አንድ ተዋዋይ አካል በውሉ መሠረት እንዲፈጽምለት የሚጠይቅ ከሆነ በመጀመሪያ ማስጠንቀቂያ መስጠት ይኖርበታል:: ከዚህ ላይ የማስጠንቀቂያ መስጠት ዓላማ የፌዴራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ሰሚ ችሎት በሰጠው አስገዳጅ የሕግ ትርጉም በቅጽ 22 በሰ/መ/ቁ.133203 ላይ በሰጠው አስገዳጅ የሕግ ትርጉም ላይ ማስጠንቀቂያ መስጠቱ ወለድ የሚሰላበትን ጊዜ በመወሰን ረገድ ጠቃሚነቱ ይኖረዋል የሚል ነው:: ከዚህ የሰበር ውሳኔ ላይ ለመረዳት የሚቻለው ማስጠንቀቂያ ሳይሰጥ ክስ ማቅረብ አይቻልም የሚል ሕግ የለም::
🌺​​በኢትዮጵያ የሕግ ሥርዓት በፍትሐብሔር ሥነ-ሥርዓት ሕግ ቁጥር 378 (1) እና 378 (2) ድምር ንባብ ለመረዳት እንደሚቻለው የፍርድ ባለመብት ውሳኔ እንደተሰጠ ወዲያውኑ የአፈጻጸም ክስ የማቅረብ መብት እንዳለው የተደነገገው የፍርድ ባለመብት የአፈጻጸም ክስ ለማቅረብ ማስጠንቀቂያ​መስጠት ግዴታ የሌለበት ለመሆኑ ነው። ሆኖም ክርክር ወጪ እና ድካም ቀናሽ እንዲሆን ማስታወቂያ መስጠቱ የሚመረጥ ሂደት ነው።
​
🌺​በፍርድ አፈጻጸም ተከራካሪዎች ያሉ ለመሆኑ በፍትሐብሔር ሥነ-ሥርዓት ህግ ቁጥር 378 (3) (ለ) ላይ የተከራካሪዎችን ወገኖች ሥም በአፈጻጸም ክሱ ላይ መግለፅ አለበት በማለት ይደነግጋል። የተከራካሪዎች ስም በክርክር ዘወግ ምን ተብሎ ሊሰየም ይገባል የሚለውን በተመለከተ በፍትሐብሔር ሥነ-ሥርዓት በሕግ በግልፅ ያልተቀመጠ ቢሆንም በተግባር በአፈጻጸም ክስ የተከራካሪ ወገኖች የሚሰየሙት የፍርድ ባለመብት እና የፍርድ ባለዕዳ ተብለው ለመሆኑ የፍርድ አፈጻጸም መዛግብትን በመመልከት ለመረዳት ይቻላል።
​አልፎ አልፎም ቢሆን በፍርድ አፈጻጸም ክስ የፍርድ ባለመብት እና የፍርድ ባለዕዳ ብቻ ሳይሆን በፍትሐብሔር ሥነ-ሥርዓት ህግ ቁጥር 418 መሠረት ለአፈጻጸም የተያዘው ንብረት የኔ ነው የሚለው ሰው ሙግት ያቀርባል። ይህ ሰውም (ተከራካሪ) የመቃወሚያ አመልካች በሚል ተሰይሞ ከፅሁፍ ክርክር እስከ ምስክር በማቅረብ ክርክሩን ያቀርባል።
​🌺የፍርድ አፈጻጸም ከሳሽ :-
​በፍርድ አፈጻጸም ክስ በመርህ ደረጃ አንድ ውሳኔው እንዲፈጸምለት ክስ የሚያቀርበው የፍርድ ባለመብት ነው። ለዚህም የፍትሐብሔር ሥነ-ሥርዓት ህግ ቁጥር 378 (1) ፍርድ የተፈረደለት ሰው እንደ ፍርዱ እንዲፈጸምለት ፍርዱን ለፈረደው ፍርድ ቤት ማመልከቻ ማቅረብ አለበት በማለት ይደነግጋል። ከዚህ ድንጋጌ ለመረዳት እንደሚቻለው ዋናው የፍርድ ባለመብት በቀጥታ በዋናው የፍርድ ባለዕዳ ላይ ወዲያውኑ ውሳኔ ከተሰጠበት ጊዜ ጀምሮ የአፈጻጸም ክስ የማቅረብ መብት አለው።
🎯​ከዋናው የፍርድ ባለመብት በተጨማሪ ሌሎች ሰዎች በፍርድ ባለዕዳ ላይ የአፈጻጸም ክስ የማቅረብ መብት ያላቸውን ሰዎች አሉ። ከዋናው የፍርድ ባለመብት በተጨማሪ በፍርድ ባለዕዳ በውሳኔው መሠረት እንዲፈፅም የሚጠይቁ አካላት የፍርድ ባለመብት ወራሾች፣ የፍርድ ባለመብት ወኪል እና ሞግዚቶች፣ ከፍርድ ባለመብት ላይ ​ገንዘብ የሚጠይቅ ማንኛውም ሰው እና የፍርድ ባለመብት በሕይወት እያለ በፍርድ ያገኘውን መብት በሕግ መሠረት የተላለፈለት ሰው ናቸው። በፍትሐብሔር ሥነ-ሥርዓት ህግ ቁጥር 381 ላይ የፍርድ ባለመብት በሕይወት እያለ በፍርድ ያገኘውን መብት በሕግ መሠረት የተላለፈለት ሰው እንዲሁም የፍትሐብሔር ህግ ቁጥር 826 እና ተከታዮቹ መሠረት የፍርድ ባለመብት ቢሞት ወራሾቹ ወይም የፍርድ ባለመብቱን የወረስ ንብረቱን የሚያስተዳድሩ ሰዎች በፍርድ ባለዕዳ ላይ የአፈጻጸም ክስ የማቅረብ መብት ያላቸው ይሆናል።
​🌺 በፍርድ አፈጻጸም ተከሳሽ የሚሆኑ አካላት
​በፍርድ አፈጻጸም ክርክር ተከሳሽ የሚሆኑ አካላት የተለያዩ ናቸው። የመጀመሪያው በመርህ ደረጃ በክርክር ተረተው የፍርድ ባለዕዳ የሆኑ ናቼው። የፍትሐብሔር ሥነ-ሥርዓት ህግ ቁጥር 378 (2) ላይ የአፈጻጸም ክስ በመርህ ደረጃ ፍርድ እንደተሰጠ ወዲያውኑ ነው። ነገር ግን የተፈረደበት ወገን እንደ ፍርዱ ለመፈፀም ፈቃደኛ ሆኖ ጊዜ እንዲሰጠው ያቀረበው ጥያቄ ተቀባይነትን አግኝቶ ሲሆን ማመልከቻው የሚቀርበው የተፈረደበት ሰው በተሰጠው ጊዜ ውስጥ እንደ ፍርዱ ሳይፈፅም የቀረ እንደሆነ ነው ከሚለው አገላለፅ መረዳት ይቻላል።
​የፍርድ ባለዕዳ ንብረት ደግሞ በራሱ ጥረት እና ዕድል ያፈራው ሊሆን ይችላል ወይም በውረስ ሃብት ያገኘው ሃብት ሊሆን ይችላል።
​የፍርድ ባለመብት የፍርድ ባለዕዳን ከውርስ ያገኘውን ንብረት ለፍርድ ማፈፀሚያ ሊያውል የሚችል ለመሆኑ የፌደራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ሰሚ ችሎት በቅፅ 20 በሰ/መ/ቁ.117735 ላይ የጋራ ወራሾች ሀብት በሆነ ንብረት ላይ ከእያንዳንዱ የጋራ ባለሀብቶች ላይ ገንዘብ የመጠየቅ መብት ያላቸው ሰዎች የባለድርሻውን ድርሻ በፍትሐብሔር ህግ ቁጥር 943፣ 1052፣ 1053፣ 1060 እና 1260 መሠረት ለመያዝ ይችላሉ በማለት አስገዳጅ የሕግ ትርጉም ሰጥቷል። በመሆኑም የፍርድ ባለዕዳ የውርስ ሃብት እያለው ንብረት የለኝም በሚል ፍርዱ እንዳይፈፀም የሚያቀርበው ክርክር የሕግ መሠረት የለውም።
🎯​ከዚህ ላይ ሊነሣ የሚገባው ጉዳይ ወራሽ የተፈረደበትን ዕዳ ላለመክፈል በሕግ የመወረስ መብት እያለው አልወርስም የሚል ከሆነ ምንም እንኳን በመርህ ደረጃ ሰዎች መውረስ በነፃ ፍቃዳቸው ራሳቸው ፍላጎት ቢሆንም ለፍርድ ማፈፀሚያ ሲባል ግን ተገደው ሊወርሱ የሚችሉበት ግዴታ ያለ ለመሆኑ በውርስ ሕጉ ተደንግጓል።
​2ኛው በፍርድ አፈጻጸም ክስ ተከሳሽ ሊሆን የሚችለው ለፍርድ ባለዕዳ ውሳኔ ላረፈበት ገንዘብ ዋስ እና ተያዥ የሆነ ሰው ነው። ይህም በፍትሐብሔር ሥነ-ሥርዓት ህግ ቁጥር 148 (2) መሠረት ለተከሳሽ ዋስ የሆነ ሰው ተከሳሹ ሊከፍል የሚገባውን ገንዘብ የመክፈል ግዴታ አለበት በማለት ይደነግጋል።
​ይህ ከፍርድ በፊት የተሰጠው የዋስትና ግዴታ በአፈጻጸም እንዴት መፈፀም እንዳለበት ይህንን በተመለከተ በፍትሐብሔር ሥነ-ሥርዓት ህግ ቁጥር 382 ላይ ተደንግጓል። ይኸውም አንድ ሰው ለፍርድ ባለዕዳ ፍርድ ላረፈበት እና አፈጻጸም ለቀረበበት ገንዘብ ዋስ ወይም ተያዥ ከሆነ ይህ ገንዘብ በከፊል ወይም በሙሉ ፍርዱን ለመፈፀም ወይም ዕቃ ለባለ ንብረቱ ለመመለስ ወይም በፍርድ የተወሰደውን ገንዘብ ወይም ሌላ ግዴታ ለመክፈል በፍርድ ቤቱ በገባበት ሃላፊነት መሠረት በፍርድ አፈጻጸም የፍርድ ባለዕዳ ተደርጎ ክስ ቀርቦበት ልክ እንደ ዋናው የፍርድ ባለዕዳ ውሳኔውን የሚፈፅም ይሆናል ማለት ነው።
​3ኛው በፍርድ አፈጻጸም ክስ ተከሳሽ ሊሆን የሚችለው የፍርድ ባለዕዳ ወራሽ የሆነ ሰው ነው። ለዚህም በፍትሐብሔር ሥነ-ሥርዓት ህግ ቁጥር 383 ላይ የፍርድ ባለዕዳው ፍርዱን በሙሉ ሳይፈፅም የሞተ እንደሆነ የፍርድ ባለገንዘቡ በሟቹ ንብረት አስተዳዳሪ ወይም በወራሾቹ ላይ እንዲፈፀም ሊያመልክት ይችላል በሚል ይደነግጋል።

ጠበቃ አደም ሰይድ ከማል =0910214108
📍 አድራሻ፦ አዲስ አበባ | ደሴ (ወሎ) | ኮምቦልቻ
📞 ስልክ፦ +251910214108
📧 ኢሜይል፦ [email protected]
📱 ቴሌግራም፦ https://t.me/adem2141

17/10/2026

በይግባኝ ደረጃ ተጨማሪ ማስረጃ የመጠየቂያ ሥነ- ሥርዓት፣ የችሎት ውሎ ቁጭት እና የፍትሐብሔር ሥነ-ሥርዓት ሕግ አንቀጽ 327(3) ፍካሬ
🏀🥣🎯🏀🏀🏀🏀🏀🏀🏀🏀
1. መግቢያ እና የችግሩ ገጽታ

በፍትሐብሔር ሥርዓተ-ፍትሕ አስተዳደር ውስጥ የክርክር የመጨረሻነት መርህ እና ተጨባጭ ፍትሕን የማስፈን ጥሪ ዘወትር የማይባክን ውጥረት ውስጥ እንደሚገኙ ይታመናል። ይህ ፍትጊያ ከየትኛውም የክርክር ደረጃ ይልቅ በይግባኝ መድረክ ላይ በጉልህ ይንፀባረቃል፤ በመጀመሪያ ደረጃ ፍርድ ቤት የተረታ ተከራካሪ በሥር ፍርድ ቤት ያላቀረበውን ወይም ያልተሰማለትን ማስረጃ በይግባኝ ችሎት ፊት ለማስገባት ሲተጋ ይታያል። በቅርቡ በአንድ ታዋቂ የሕግ ተመራማሪናፀሓፊ፣ ጠበቃና የህግ አማካሪ፣ እንዲሁም ጦማሪ የማኅበራዊ ትስስር ገጽ ላይ ይኸው አነጋጋሪ ጉዳይ ተነስቶ፣ ይግባኝ ባዮች ተጨማሪ ማስረጃ እንዲሰማላቸው የሚጠይቁበትን ማመልከቻ ከይግባኝ አቤቱታቸው ጋር በተናጠል አባሪ አድርገው ሳያቀርቡ ሲቀሩ የችሎት ዳኞች “ለምንድን ነው ሕጉን የማታነቡት?” ሲሉ በቁጭትና በተግሳፅ መልክ ጥያቄ ማቅረባቸው መገለጹ፣ በሕግ ባለሙያዎች እና በዳኝነት አካሉ መካከል ያለውን የሥነ-ሥርዓት አተገባበር ክፍተት ቁልጭ አድርጎ የሚያሳይ ሁኖ ተገኝቷል። ክርክሩ በዋነኝነት የሚያጠነጥነው ተጨማሪ ማስረጃ የማቅረቢያ ጥያቄ ከይግባኝ ማመልከቻው ጋር በአንድነት ራሱን በቻለ አባሪ ማመልከቻ መቅረብ አለበት? ወይስ በይግባኝ ማመልከቻው አካል ተካቶ መቅረብ ይችላል? ወይንም ይግባኙ ከገባ በኋላ ቆይቶ ራሱን በቻለ አቤቱታ ሊስተናገድ ይችላል? በሚሉት ሥነ-ሥርዓታዊ ምርጫዎች ዙሪያ ነው።
የኢትዮጵያ የፍትሐብሔር ሥነ-ሥርዓት ሕግ ይህን ወሳኝ የሥነ-ሥርዓት መስቀለኛ መንገድ በጥንቃቄ በተዘረጋ፣ ሆኖም በተግባር በተደጋጋሚ የተሳሳተ ግንዛቤ ሊያዝበት የሚችል ስለመሆኑ ያሳያል። በፍትሐብሔር ሥነ-ሥርዓት

ሕግ አስተምህሮ እና በፌዴራል ፍርድ ቤቶች የሙግት አውድ ውስጥ በይግባኝ ደረጃ ተጨማሪ ማስረጃ ስለማቅረብ መቼ እና እንዴት በሚለው ጥያቄ ዙሪያ ሰፊ ግራ መጋባት ይስተዋላል። የዚህ ሥነ-ሥርዓታዊ አሠራር ዋነኛ ቁልፍ የሚገኘው በአንቀጽ 327(3) ድንጋጌ ላይ ሲሆን፣ ይህ ድንጋጌ በራሱ ሙሉ የማስረጃ መቀበያ ሥልጣን ሰጪ ሳይሆን፣ ከአንቀጽ 345 መሠረታዊ ድንጋጌ ጋር አብሮ ሊነበብ የሚገባ የሥነ-ሥርዓት መግቢያ በር ነው የሚል አረዳድ አለኝ።
2. የይግባኝ ፍርድ ቤት ተፈጥሮ እና የመዝገብ መመርመር አጠቃላይ መርህ

የኢትዮጵያ የይግባኝ ሥነ-ሥርዓት መሠረታዊ መርህ ይግባኝ በመዝገብ ላይ የሚደረግ የሕግና የፍሬ-ነገር ስህተት መመርመሪያ (review of the record) እንጂ ጉዳዩ ከመነሻው እንደ አዲስ የሚሰማበት ሁለተኛ የመጀመሪያ ደረጃ ችሎት አለመሆኑ ነው። የፍትሐብሔር ሥነ-ሥርዓት ሕግ አንቀጽ 327(2) ይግባኝ ባዩ የሥር ፍርድ ቤቱን ሙሉ የተረጋገጠ የመዝገብ ቅጂ ከይግባኝ አቤቱታው ጋር አያይዞ እንዲያቀርብ የሚያዘው፣ እንዲሁም አንቀጽ 327(3) ይግባኙ ሙሉ በሙሉ በሥር ፍርድ ቤት መዝገብ ላይ ብቻ የተመሠረተ መሆኑን በግልጽ እንዲያትት የሚጠይቀው ይህንኑ አጠቃላይ መርህ ለማስረጽ ነው።1
ይህ የሕግ አወቃቀር አጠቃላይ ሕጉን ያካተተ ሲሆን፣ በይግባኝ ደረጃ ተጨማሪ ማስረጃ የሚፈቀደው በአንቀጽ 345 የተቀመጡት ልዩ ሁኔታዎች ሲሟሉ ብቻ ነው።2 በህግ ጀርባ ያለው የፖሊሲው መሠረት እጅግ ጤናማና ግልጽ ነው፤ ይኸውም ተከራካሪዎች ማስረጃን ደብቀው ለይግባኝ ደረጃ የማቆየት ስልታዊ ተንኮል እንዳይፈጽሙ መከላከል እና የእውነታ ማረጋገጫ ዋና ኃላፊነት ያለው የመጀመሪያ ደረጃ ፍርድ ቤት የዳኝነት ሚና እንዳይዛነፍ ማድረግ ነው።
3. የሥነ-ሥርዓት መግቢያ በር፡ የአንቀጽ 327(3) አስገዳጅ ቅድመ-ሁኔታ እና የፍካሬ ንፅፅር

በዚህ አጠቃላይ ክልከላ ውስጥ ተጨማሪ ማስረጃን ወደ ይግባኝ መድረክ ለማስገባት የሚያስችለው ብቸኛው ሥነ- ሥርዓታዊ መግቢያ በር የፍትሐብሔር ሥነ-ሥርዓት ሕግ አንቀጽ 327(3) ነው። የድንጋጌው የእንግሊዝኛ ቅጂ ይግባኝ ባዩ ተጨማሪ ማስረጃ ለመጥራት ፈቃድ የሚጠይቅበትን ማመልከቻ ከይግባኝ ማመልከቻው ጋር አያይዞ ማቅረብ እንዳለበት (attach to the memorandum of appeal an application for permission to call additional evidence) ሲደነግግ፣ የአማርኛው ሕግም በማያሻማ ቋንቋ ማመልከቻውን ‘’ለይግባኝ ማመልከቻው አባሪ አድርጎ ማቅረብ አለበት’’ በማለት ይደነግጋል። በሕግ አተረጓጎም መርህ መሠረት አንድ ቃል ግልጽና ቀጥተኛ ትርጉም ሲኖረው ወደ ሌላ ፍካሬ መሄድ እንደማይፈቀድ ይታወቃል፡፡ ‘’አባሪ’’ የሚለው ቃል በራሱ የሚያመለክተው ከዋናው የይግባኝ አቤቱታ ሰነድ ጋር በአንድነት ተያይዞ የሚቀርብ ራሱን የቻለ ሁለተኛ የማመልከቻ ሰነድ መኖሩን እንጂ፣ በዋናው ማመልከቻ አካል ውስጥ ተደባልቆ የሚቀርብ የሐሳብ ስንጥርን አይደለም።
አንቀጽ 327(3) ተጨማሪ ማስረጃ ለማስገባት የሚያገለግለውን ልዩ የሥነ-ሥርዓት መንገድ የሚደነግግ አስገዳጅ ቅድመ-ሁኔታ እንጂ ተራ የፈቃድ መመሪያ አይደለም። ማመልከቻው በይግባኝ ማመልከቻ ሰነዱ ላይ ተያይዞ መቅረብ ያለበት መሆኑ የቅርጽ ጉዳይ ብቻ አይደለም፤ ይግባኝ ከተሰማ በኋላ በመጀመሪያው ችሎት ላይ በቃል በሚሰማ ማመልከቻ ወይም ከወራት በኋላ በተለየ አቤቱታ የሚቀርብ ጥያቄ የሕጉን መስፈርት የማያሟላ በመሆኑ በሥነ-ሥርዓት ስህተት ውድቅ መደረግ አለበት። ዳኞች ‘’ለምንድን ነው ሕጉን የማታነቡት?’’ እያሉ የሚወቅሱትም ይኸው ግልጽ ድንጋጌ እየጣሰ የሚመጣውን የተዛባ አካሄድ ለማረም ነው የሚል እምነት አለኝ። ማመልከቻው ራሱ የተለየ እና ግልጽ መሆን ያለበት ሲሆን፣ አራት ድምር መስፈርቶችን ማሟላት አለበት፦ የማስረጃውን ተፈጥሮ (ሰነድ፣ ምስክር ወይም የባለሙያ ዘገባ መሆኑን) በዝርዝር መግለጽ፤ የሚጠሩ ምስክሮች ስምና አድራሻን ማካተት፤ ማስረጃው በሥር ፍርድ ቤት ያልቀረበበትን ከአቅም በላይ የሆነ ምክንያት ማስረዳት፤ እንዲሁም ማስረጃው ለክርክሩ ፍትሐዊ ውሳኔ አስፈላጊ መሆኑንና በይግባኝ ፍርድ ቤት ለምን መቅረብ እንዳለበት ማሳየት ናቸው።

ይህ የማስረዳት ሸክም ቀላል ግምት የሚሰጠው አይደለም። የፌዴራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ሰሚ ችሎት በሰ/መ/ቁ. 85468 ላይ እንዳረጋገጠው፣ አንድ ተከራካሪ ሊያቀርባቸው ሲችል በቸልተኝነት ያላቀረባቸውን ማስረጃዎች በክርክር ሂደት ሁሉ እያንጠባጠበ እንዲያቀርብ የሚፈቅድ ሥርዓት የለም፤ ከአቅም በላይ የሆነ ምክንያት ተከስቷል ሊባል የሚችለውም አስቀድሞ ሊታሰብ ወይም ሊገመት የማይችል ድንገተኛ ክስተት ሲያጋጥም ብቻ ነው።3 ይልቁንም ሰበር ችሎቱ በሰ/መ/ቁ. 97217 ላይ ይበልጥ አበክሮ እንደደነገገው፣ አንድ ተከራካሪ በቅድሚያ ተገቢውን ትጋት (due diligence) አድርጎ ሊያቀርበው የሚችለውን ማስረጃ ሳያቀርብ ቀርቶ፣ የይግባኝ ፍርድ ቤት ጉዳዩን እንደገና እንዲጣራ ወደ ሥር ፍርድ ቤት ሲመልሰው እንኳ ሥርዓቱን ሳይጠብቅ ዘግይቶ የሚያቀርበው ተጨማሪ ማስረጃ ዋጋ ሊሰጠው የማይገባና ውድቅ ሊደረግ የሚገባው ነው።4 የቋንቋ ንፅፅሩን ስንመለከት፣ የእንግሊዝኛው ቅጂ ማስረጃው በይግባኝ ፍርድ ቤት ለምን መቅረብ እንዳለበት ማስረዳትን የሚጠይቅ ሲሆን፣ የአማርኛው ቅጂም ‘’ይግባኝ ሰሚው ፍርድ ቤት ብቻ ሊታዩ ይገባል የሚልበትን ምክንያት በዝርዝር የሚያስረዳ ማመልከቻ’’ በማለት ያስቀምጣል። ይህ አገላለጽ ይግባኝ ባዩ ማስረጃው ለክርክሩ ጠቃሚ መሆኑን ብቻ ሳይሆን፣ ማስረጃው በይግባኝ ችሎት ካልታየ ሊታረም የማይችል የፍትሕ መዛባት የሚከሰት መሆኑን እና ይግባኝ ሰሚው ፍርድ ቤት ብቸኛው የቀረ የፍትሕ መፍትሔ መሆኑን የማስረዳት ጥብቅ ሸክም ይጥላል።
በቅርጽና በይዘት መካከል ያለው ውጥረት በዚህ ድንጋጌ ላይ በግልጽ ይታያል፤ የአንቀጽ 327(3) የሥነ-ሥርዓት መስፈርት ጥብቅነት በተለይ ይግባኝ ባዩ ወሳኝ ማስረጃ ዘግይቶ ሲያገኝ ከባድ ሊመስል ቢችልም፣ ድንጋጌው ፍርድ ቤቱንና ተቃዋሚውን ወገን ከይግባኙ መጀመሪያ አንስቶ መዝገቡ ሊሟላ እንደሚችል እንዲያውቁ በማድረግ ትክክለኛ የጉዳይ አስተዳደርን (case management) የማስፈን ወሳኝ ተግባር ያከናውናል። ማመልከቻውን ከይግባኝ ሰነዱ ጋር ያላያያዘ ጠበቃ ኪሳራውን በራሱ ኃላፊነት ላይ ይወስዳል ማለት ይቻላል።

4. የመሠረታዊ ይዘት መመዘኛ እና የዳኝነት ሥልጣን ወሰን፡- የአንቀጽ 345 መስተጋብር

የአንቀጽ 327(3) ሥነ-ሥርዓታዊ በር ቢከፈትም እንኳ፣ ይግባኝ ባዩ በቀጥታ የሚጋፈጠው የአንቀጽ 345 ‘ን’ መሠረታዊ የማጣሪያ ፈተና ነው።5 አንቀጽ 345(1) በመርህ ደረጃ ማንኛውም የይግባኝ ተከራካሪ ተጨማሪ ማስረጃ በቃልም ሆነ በጽሑፍ የማቅረብ መብት እንደሌለው በማወጅ ይጀምራል።
የአንቀጽ 327(3) የሥነ-ሥርዓት መግቢያ ቢሳካም፣ ይግባኝ አቤቱታ አቅራቢው የአንቀጽ 345’ን’ የመሠረታዊ ይዘት መስፈርት ማለፍ አለበት። ይህ ድንጋጌ የይግባኝ ፍርድ ቤት ተጨማሪ ማስረጃ ሊቀበል የሚችልባቸውን መሠረቶች የሚዘረዝር ሲሆን፣ ድንጋጌው ‘ይችላል’ የሚለውን ቃል በመጠቀሙ መስፈርቶቹ ቢሟሉም እንኳ ፍርድ ቤቱ ማስረጃውን ለመቀበል አስገዳጅ ግዴታ እንደሌለበትና የፍርድ ቤቱ ሥልጣን አማራጭ (discretionary) መሆኑን ያመለክታል። ከላይ እንደተገለፀው መሠረቶቹ ሁለት ናቸው፦ የመጀመሪያው የታችኛው ፍርድ ቤት ሊቀበለው የሚገባውን ማስረጃ ሳይቀበል የቀረ እንደሆነ ሲሆን፣ ይህም የተከራካሪ ወገንን ስህተት ሳይሆን የፍርድ ቤቱን ስህተት የሚያርም ነው፤ ሁለተኛው ደግሞ ይግባኝ ሰሚው ፍርድ ቤት ፍርድ ለመስጠት ሲል ወይም ፍትሕን ለማስፈጸም አስፈላጊ ነው ብሎ ሲያምንበት ነው። የተጠቃሹ ድንጋጌ አጠቃላይ መንፈስ የሚያሳየውም የፌዴራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ሰሚ ችሎት አስገዳጅ የህግ ትርጉሞች የሚያስገነዝቡት ፍርድ ቤቶች በህጉ ከተመለከተው አግባብ ውጭ የተከራክሪ ወገኖችን ሚና በመተካት፤ ከሚያስፈልገው በላይ ማስረጃ ማሰባሰብ እንደሌለባቸው እና ያለው ማስረጃ በቂ ከሆነ ተጨማሪ ማስረጃ ጥያቄን ውድቅ ማድረግ በራሱ መሠረታዊ የሕግ ስህተት ሊሆን እንደማይችል ነው። 6
በዚህ ረገድ የፌዴራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ሰሚ ችሎት በሰ/መ/ቁ. 186801 (ከቀዳሚው ሰ/መ/ቁ. 39853 ጋር በማያያዝ) የሰጠው አስገዳጅ የሕግ ትርጉም እጅግ ወሳኝና መሠረታዊ ነው፤ ችሎቱ በግልጽ እንዳስገነዘበው፣ በይግባኝ ደረጃ ተጨማሪ ማስረጃ ሊቀርብ የሚችለው በሥር ፍርድ ቤት ያለአግባብ ውድቅ የተደረገ ሲሆን፣ ይግባኝ ሰሚው ፍርድ ቤት ለውሳኔው አስፈላጊ ሆኖ ሲያገኘው ወይም በአንቀጽ 327 መሠረት በአግባቡ ማመልከቻ ሲቀርብ ብቻ ነው። ከዚህ ውጪ በአንደኛው ወገን የክርክር ሂደት የተፈጠረውን የማስረጃ ክፍተት ለመሙላት እና የአንዱን ወገን ክርክር ለማገዝ ተብሎ ተጨማሪ ማስረጃ ሰምቶ መወሰን በሕጉ ፊት ፈጽሞ ተቀባይነት የለውም፡፡7 ከዚህ አኳያ ‘’ለምን ቀደም ብሎ አልቀረበም?’’ የሚለው ጥያቄ የክርክሩ ሜዳው ዋነኛ ማዕከል ነው። ፍርድ ቤቶች ማስረጃው በይግባኝ ባዩ ባለቤትነት ወይም እውቀት ውስጥ የነበረ ሆኖ ሳለ ‘’አዲስ የተገኘ ነው’’ የሚሉ አቤቱታዎችን በጥብቅ ይጠራጠራሉ። መስፈርቱ በኮመን ሎው የዳኝነት ሥርዓት ካለው “ተገቢ ጥንቃቄ’’ (due diligence) መስፈርት ጋር ተመሳሳይ ሲሆን፣ ይግባኝ ባዩ ተገቢውን ጥንቃቄ ቢያደርግም ማስረጃው በሥር ፍርድ ቤት ሊቀርብ ያልቻለበትን ከኃላፊነት ነፃ የሚያደርግ ሕጋዊ ምክንያት ማሳየት አለበት። መርሳት፣ ቸልተኝነት ወይም የማስረጃውን አስፈላጊነት ዘግይቶ መረዳት በቂ ምክንያት ሊሆኑ አይችሉም።8
በሌላ በኩል፣ በአንቀጽ 345(1)(ለ) ስር ፍርድ ቤቱ ፍትሕን ለማስፈን ሲል በራሱ አነሳሽነት ተጨማሪ ማስረጃ ሊጠይቅ የሚችልበት ሥልጣን እንዳለው መዘንጋት የለበትም። የሰበር ሰሚ ችሎት በመ/ቁ. 29861 እና በመ/ቁ. 13223 ላይ እንዳስገነዘበው፣ ይግባኝ ሰሚው ፍርድ ቤት ለጉዳዩ አወሳሰን ወሳኝ የሆነ ሰነድ ወይም ማስረጃ መኖሩን ከተረዳ፣ ተከራካሪዎች ከአቤቱታቸው ጋር አያይዘው ስላላቀረቡት ብቻ ፍትሕን ወደ ጎን በመተው በደፈናው ውድቅ ማድረግ የለበትም፤ ይልቁንም ፍርድ ቤቱ ማስረጃውን በራሱ ትዕዛዝ አስቀርቦ የመመርመር ሥልጣን አለው።9 ይህ የዳኝነት ሥልጣን የፍትሐብሔር ሥነ-ሥርዓት ሕጉ ለተጨባጭ ፍትሕ የሰጠውን ትልቅ ዋጋ ያሳያል።
5. ንፅፅራዊ የሕግ ምልከታ፡ የሕንድ የፍትሐብሔር ሥነ-ሥርዓት ተሞክሮ፣ የዳኝነት ዲሲፕሊን እና የኢትዮጵያ ፈጠራ

የኢትዮጵያ የፍትሐብሔር ሥነ-ሥርዓት ሕግ በይግባኝ ደረጃ ተጨማሪ ማስረጃ ስለሚሰማበት ሁኔታ ያስቀመጠውን ሥርዓት በአግባቡ ለመረዳት፣ የሕጉ ዋነኛ ምንጭ የሆነውን የሕንድ የፍትሐብሔር ሥነ-ሥርዓት ሕግ (Code of Civil Procedure, 1908) ድንጋጌዎችንና የዳኝነት ልምምድ በጥልቀት መመርመር የግድ ይላል።10 በሕንድ የሥነ-ሥርዓት ሕግ ትእዛዝ 41 ደንብ 27 (Order XLI Rule 27) ስር የተቀመጠው ማዕቀፍ፣ ልክ እንደ ኢትዮጵያው የፍትሐብሔር ሥነ-ሥርዓት ሕግ አንቀጽ 345 ሁሉ፣ በአሉታዊ አነጋገር የተቀረጸና ተከራካሪዎች በይግባኝ ደረጃ ተጨማሪ ማስረጃ የማቅረብ የተረጋገጠ ወይም ተፈጥሯዊ መብት (vested or automatic right) እንደሌላቸው በማወጅ የሚጀምር ነው። በሁለቱም የሕግ ሥርዓቶች ውስጥ መሠረታዊው መነሻ መርህ የይግባኝ ክርክር በመጀመሪያ ደረጃ ፍርድ ቤት በተመሠረተው መዝገብ ላይ ብቻ ተወስኖ መወሰን እንዳለበት ሲሆን፣ ተጨማሪ ማስረጃ ወደ ይግባኝ መድረክ ሊገባ የሚችለው በሕጉ በጠባቡ በተዘረዘሩ ሦስት ልዩ ሁኔታዎች (gateways) ስር ብቻ ነው። የመጀመሪያው ሁኔታ በደንብ 27(1)(ሀ) ስር የተመለከተው ሆኖ፣ የመጀመሪያ ደረጃው ፍርድ ቤት ሊቀበለው ሲገባው ያለአግባብ ውድቅ ያደረገው ማስረጃ ሲኖር ነው፤ ሁለተኛው በደንብ 27(1)(ሀ) ስር የተቀመጠው ሲሆን፣ አመልካቹ ተገቢውን ጥንቃቄ (due diligence) ቢያደርግም ማስረጃው በሥር ፍርድ ቤት ክርክር ወቅት በእውቀቱ ውስጥ ያልነበረ ወይም ሊያቀርበው ያልቻለ መሆኑን ሲያስረዳ ነው፤ ሦስተኛው ደግሞ በደንብ 27(1)(ለ) ስር የተመለከተው ሆኖ፣ ይግባኝ ሰሚው ፍርድ ቤት ራሱ ፍርድ ለመስጠት ሲል ወይም ለሌላ ማንኛውም በቂ ምክንያት ማስረጃው እንዲቀርብለት ሲፈልግ ብቻ ነው። ይህንን የፍርድ ቤቱን ልዩ ሥልጣን አስመልክቶ የሕንድ ጠቅላይ ፍርድ ቤት በዩኒየን ኦፍ ኢንዲያ እና ኢብራሂም ኡዲን (Union of India v Ibrahim Uddin) እንዲሁም በቅርቡ በጎቢንድ ሲንግ እና የሕንድ ኅብረት (Gobind Singh and Ors. v Union of India and Ors., 2026) መዝገቦች ላይ እጅግ ጥብቅና አስተማሪ የሆነ የሕግ ትርጉም ሰጥቷል።11 የሕንድ ጠቅላይ ፍርድ ቤት በእነዚህ መዝገቦች ላይ እንዳስገነዘበው፣ በደንብ 27(1)(ለ) ስር ፍርድ ቤቱ ለፍርዱ አሰጣጥ “ያስፈልገዋል” (requires) የሚለው ቃል መነበብ ያለበት በማስረጃው ውስጥ የተፈጠረን ውስጣዊ ክፍተት (lacuna in evidence) ከመድፈን አኳያ እንጂ፣ ፍርድ ቤቱ በመዝገቡ ላይ ባለው ነባር ማስረጃ ብቻ አጥጋቢና ምክንያታዊ ውሳኔ መስጠት በሚችልበት ሁኔታ ላይ በፍጹም ተፈጻሚ ሊሆን አይችልም። በተጨማሪም ድንጋጌው ይግባኝ ሰሚው ፍርድ ቤት ውሳኔውን ወደ አንድ ወገን ብቻ ለማዘንበል ወይም ለተወሰነ ወገን ፍርድ ለመስጠት ሲል አዲስ ማስረጃ እንዲገባ የሚፈቅድበት መሣሪያ ባለመሆኑ፣ የፍርድ ቤቱ የማመዛዘን ሥልጣን (judicial discretion) በሕጉ በተቀመጡት ገደቦች ብቻ በጥንቃቄና በቁጠባ ስራ ላይ መዋል እንዳለበት ታዟል።12

ይኸው መርህ ይግባኝ ባዮች የሥር ፍርድ ቤት ውሳኔ ካዘነበለባቸው በኋላ የከረመ ክርክራቸውን ለመጠገን በሚያደርጉት ጥረት ላይ ቀጥተኛ ገደብ ይጥላል። የሕንድ ጠቅላይ ፍርድ ቤት በካርናታካ ግዛት እና ኬ.ሲ. ሱብራማንያ (State of Karnataka v K.C. Subramanya) እንዲሁም በጎቢንድ ሲንግ መዝገብ ላይ በአጽንኦት እንደጠቀሰው፣ ትእዛዝ 41 ደንብ 27 በሥር ፍርድ ቤት የተረታ ወገን የማስረጃ ጉድለቱን እንዲሞላበት፣ የተዳከመ የክስ አቤቱታውን እንዲያጠናክርበት ወይም እንደፈለገውና በራሱ ምቾት (at his leisure or sweet will) አዳዲስ ፍሬ-ነገሮችን እንዲያቀርብ ዕድል የሚሰጥ ድንጋጌ አይደለም።13 አንድ ተከራካሪ በሥር ፍርድ ቤት ክርክር ወቅት ተገቢውን ማስረጃ አሟጦ ሳያቀርብ ቸልተኛ ሆኖ ከቆየ በኋላ፣ በይግባኝ ደረጃ የማስረጃ ክፍተትን ለመሙላት (to fill lacunae) የሚያቀርበው አቤቱታ በሕጉ ፊት ፈጽሞ ተቀባይነት የለውም። ይህ መርህ የኢትዮጵያ የፌዴራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ሰሚ ችሎት በሰ/መ/ቁ. 186801 እና በሰ/መ/ቁ. 39853 ላይ ተጨማሪ ማስረጃ ‘’ተፈጠረውን ክፍተት ለመሙላትና የአንደኛውን ወገን ክርክር ለመደገፍ ተብሎ ሊሰማ አይችልም” በማለት ካስቀመጠው አስገዳጅ የህግ ትርጉም ጋር ፍጹም የተጣጣመ የሚል እምነት አለኝ።14 ከዚህም ባሻገር፣ ተጨማሪ ማስረጃ ተቀባይነት በሚያገኝበት እጅግ አልፎ አልፎ በሚከሰት ሁኔታ እንኳ፣ ተቃራኒው ወገን ማስረጃውን የሚያስተባብልበትን የመከላከል ዕድል (right of rebuttal) ማግኘት እንዳለበት በሺቫጂራኦ ፓቲል እና በዩኒየን ኦፍ ኢንዲያ እና ኬ.ቪ. ላክሽማን መዝገቦች ላይ ተረጋግጧል።15

በሥነ-ሥርዓት አተገባበር ረገድም፣ በሕንድ የሥነ-ሥርዓት ሕግ ትእዛዝ 41 ደንብ 28 እና 29 ስር የተቀመጠው አሠራር ከኢትዮጵያው የፍትሐብሔር ሥነ-ሥርዓት ሕግ አንቀጽ 346 ጋር ፍጹም አንድ ዓይነት መዋቅር አለው።16 በሁለቱም ሥርዓቶች ይግባኝ ሰሚው ፍርድ ቤት ተጨማሪ ማስረጃ እንዲቀርብ በሚፈቅድበት ጊዜ፣ ማስረጃውን ራሱ ከመስማት በተጨማሪ ለሥር ፍርድ ቤቱ ወይም ለሌላ የበታች ፍርድ ቤት የተወሰኑ የጭብጥ ነጥቦችን ለይቶ በመስጠት ማስረጃውን እንዲቀበል፣ ምስክሮችን እንዲመረምር እና የተጠናቀረውን የማስረጃ ስብስብ ወደ ይግባኝ ችሎቱ እንዲመልስ የማዘዝ ሙሉ ሥልጣን ተሰጥቶታል። በተመሳሳይ ሁኔታ፣ በሕንድ ትእዛዝ 41 ደንብ 27(2) እና በኢትዮጵያ አንቀጽ 345(2) ስር ይግባኝ ሰሚው ፍርድ ቤት ተጨማሪ ማስረጃ እንዲቀርብ ሲፈቅድ ምክንያቱን በጽሑፍ አስፍሮ የመመዝገብ አስገዳጅ ግዴታ የተጣለበት ሲሆን፣ ይህ የዳኝነት ግዴታ ፍርድ ቤቶች ያለአግባብና በቀላሉ ማስረጃ እንዳይቀበሉ እንደ መከላከያ ግድብ ሆኖ የሚያገለግል ነው።17 በተጨማሪም የሕንድ ጠቅላይ ፍርድ ቤት በጎቢንድ ሲንግ መዝገብ ላይ እንዳረጋገጠው፣ ይግባኝ ሰሚ ፍርድ ቤቶች በትእዛዝ 41 ደንብ 27 መሠረት የቀረበን ማመልከቻ ከዋናው ይግባኝ ጋር አያይዘው የመወሰን ሕጋዊ ኃላፊነት ያለባቸው ሲሆን፣ ማመልከቻውን ሳይወስኑ በዋናው ፍርድ ላይ ማለፍ ከባድ ሥነ-ሥርዓታዊ ጉድለት መሆኑን አስምሮበታል።
ይሁን እንጂ በሁለቱ የሕግ ሥርዓቶች መካከል እጅግ ወሳኝ የሆነ የሥነ-ሥርዓት ልዩነት ይስተዋላል፤ ይኸውም የኢትዮጵያ ሕግ አውጪ በአንቀጽ 327(3) ያስቀመጠው የጊዜና የቅርፅ ፈጠራ ነው። በሕንድ የዳኝነት ልምምድ፣ በትእዛዝ 41 ደንብ 27 መሠረት የሚቀርብ ማመልከቻ ይግባኙ በመሰማት ላይ ባለበት በማናቸውም የጊዜ ሂደት ውስጥ በተናጠል ሊቀርብ የሚችል በመሆኑ፣ ማመልከቻው መቼ መወሰን አለበት በሚለው ላይ ሰፊ ሙግትና የክርክር መጓተት ይፈጥራል። የኢትዮጵያ የፍትሐብሔር ሥነ-ሥርዓት ሕግ ማብራሪያ የሆነ መፅሐፍ አዘጋጅ ፕሮፌሰር ሮበርት አለን ሴድለር እንደሚያብራሩት፣ የኢትዮጵያ ሕግ አውጪ ይህንን የሕንድ ልምምድ ክፍተት አስቀድሞ በመገንዘብ፣ ይግባኝ ባዩ ተጨማሪ ማስረጃ የማቅረብ ጥያቄ ካለው ገና ከመነሻው ከይግባኝ አቤቱታው ጋር በአባሪነት አያይዞ እንዲያቀርብ በአንቀጽ 327(3) አማካኝነት ጥብቅ ግዴታ ጥሏል።18 ይህ የኢትዮጵያ ሥነ- ሥርዓታዊ ፈጠራ ይግባኝ ባዩ ካርዶቹን ገና በመጀመሪያው ቀን ጠረጴዛ ላይ እንዲያስቀምጥ በማስገደድ፣ በይግባኝ ሂደት የሚፈጠሩ ድንገተኛ የማስረጃ ጥቃቶችን (prevention of trial by ambush) ያስቀራል፤ መልስ ሰጪው ገና ከጅምሩ የቀረበበትን ክርክር ሙሉ ገጽታ አውቆ የተሟላ መልስ እንዲያዘጋጅ ያስችላል፤ እንዲሁም ይግባኝ ሰሚው ፍርድ ቤት ጉዳዩን በአንቀጽ 337 እና 339 ማጣራት በሚጀምርበት ወቅት የመዝገቡን ሙሉ አቅጣጫ በአግባቡ እንዲመራ በማድረግ የተሳለጠ የፍትሐብሔር ፍትሕ አስተዳደር እንዲሰፍን ያደርጋል።

6. ተግባራዊ አሠራር፣ ልዩ ልዩ የሥነ-ሥርዓት መንገዶች እና ክፍተቶች

በተግባራዊ የፍርድ አዳራሽ ሙግት ውስጥ ተጨማሪ ማስረጃን የማስተናገድ ሂደት ሌሎች በርካታ ተያያfh የሥነ- ሥርዓት ድንጋጌዎችን ማንቀሳቀስን ይጠይቃል። የይግባኝ ፍርድ ቤቱ ራሱ ማስረጃ መቀበሉ እና በአንቀጽ 346 መሠረት የታችኛው ፍርድ ቤት ተጨማሪ ማስረጃ እንዲወስድ የማዘዝ ስልጣኑ መለየት አለባቸው።1910 ይህ የኋለኛው ዘዴ ብዙ ጊዜ የበለጠ ተግባራዊ ነው፤ የመጀመሪያ ደረጃ ፍርድ ቤት ምስክሮችን ለመስማትና ባህሪያቸውን ለመገምገም የተሻለ አቅም አለው። ጠበቆች በተገቢው ጉዳዮች ላይ ይህን የሥነ-ሥርዓት መንገድ ለይግባኝ ፍርድ ቤቱ አማራጭ አድርገው ለማቅረብ መዘጋጀት አለባቸው።

ይሁን እንጂ ይግባኝ ሰሚ ፍርድ ቤት ይህንን ሥልጣኑን ያላግባብ ሊጠቀምበት አይገባም። የሰበር ሰሚ ችሎት በመ/ቁጥር 127580 ላይ እንዳስጠነቀቀው፣ የመጀመሪያ ደረጃ ፍርድ ቤት በጭብጥነት ይዞ በባለሙያ በሚገባ ያጣራውን ፍሬ-ነገር፣ ይግባኝ ሰሚው ፍርድ ቤት ያለበቂና ሕጋዊ ምክንያት ሌላ ባለሙያ እንዲሰማ በሚል እንደገና እንዲጣራ ወደ ሥር ፍርድ ቤት መመለስ ተገቢ ያልሆነና ሥነ-ሥርዓቱን የሚያዛባ አካሄድ ነው።20 በተጨማሪም በአንቀጽ 327(3) መሠረት በይግባኝ ደረጃ ተጨማሪ ማስረጃ ማቅረብ፣ በአንቀጽ 6 የፍ.ሥ.ሥ.ሕ. መሠረት አዲስ በተገኘ ማስረጃ ምክንያት የተሰጠን ፍርድ እንደገና ለመገምገም (review of judgment) ከሚቀርብ ልዩ ጥያቄ ጋር መምታታት የለበትም።21 ይህ የኋለኛው አሠራር የራሱ ጥብቅ መስፈርቶች ያሉት ሲሆን አብዛኛውን ጊዜ ፍርዱን ወደሰጠው የመጀመሪያው ፍርድ ቤት የሚቀርብ እንጂ በይግባኝ መድረክ የሚስተናገድ አይደለም፤ መሠረቶቻቸውና ሂደቶቻቸው በፍጹም ሊለዋወጡ አይችሉም።

በሌላ በኩል፣ ይግባኝ ሰሚው ፍርድ ቤት ተጨማሪ ማስረጃ እንዲቀርብ ሲፈቅድ በአንቀጽ 345(2) መሠረት ምክንያቱን በመዝገብ ላይ በግልጽ የማስፈር ህጋዊ ግዴታ አለበት፡፡ ሰበር ሰሚ ችሎቱ በመ/ቁ. 184771 ላይ በአጽንኦት እንደገለፀው፣ ይግባኝ ሰሚ ፍርድ ቤት ተጨማሪ ማስረጃ እንዲቀርብ በሚያዝዝበት ጊዜ ምክንያቱን በመዝገቡ ላይ ለይቶ ማስፈር ያለበት ሲሆን፣ ይህ ሳይደረግ በደፈናው ማስረጃ መቀበል ውሳኔውን ተገማችነት የሚያሳጣና መሠረታዊ የሕግ ስህተት የሚፈጥር ነው።22 ለመልስ ሰጪው የሚሰጠው ሥነ-ሥርዓታዊ ከለላም እኩል ትኩረት የሚሻ ነው፤ በመስቀለኛ ይግባኝ ያልቀረበ መልስ ሰጪ ተጨማሪ ማስረጃ ማቅረብ ከፈለገ፣ ከአንቀጽ 327(3) መንፈስ ጋር በማነፃፀር ጥያቄውን ከይግባኝ መልሱ ጋር በአባሪነት አያይዞ ማቅረብ ይኖርበታል።

7. መደምደሚያ እና የሙግት ስትራቴጂ ምክረ-ሐሳቦች

በኢትዮጵያ በይግባኝ ደረጃ ተጨማሪ ማስረጃ ለማቅረብ የተቀመጠው ሥነ-ሥርዓት በጥንቃቄ የተመጣጠነ ማዕቀፍ ነው። የፍርዶችን የመጨረሻነት እና የመጀመሪያ ደረጃ ችሎቶችን ክብር ያስጠብቃል፤ በሌላ በኩል ደግሞ ፍትሕ ሲጠይቅ ወሳኝ ማስረጃ እንዲቀበል ቁጥጥር የተደረገበት ጠባብ መንገድ ይሰጣል።

ለጠበቆችና ለተሟጋች የሕግ ባለሙያዎች ወደፊት ያለው መንገድ ግልጽ ይመስለኛል፡፡ ይኸውም፦ የመጀመሪያው እርምጃ የመጀመሪያ ደረጃ መዝገቡን ሙሉ በሙሉ መጠቀም ነው፤ ዋናው ስልት ሁልጊዜ ያለውን ማስረጃ በመጀመሪያ ደረጃ ማቅረብ መሆን አለበት። ሁለተኛው፣ ከፍርድ በኋላ አዲስ ማስረጃ ከተገኘ ወዲያውኑ መንቀሳቀስ እና በአንቀጽ 327(3) መሠረት ማመልከቻውን ከይግባኝ ማመልከቻው ጋር በአንድነት ማዘጋጀት ነው። ሦስተኛው፣ ማመልከቻው ዝርዝር፣ ልዩ እና የሕጉን መስፈርቶች በጥንቃቄ የሚያሟላ መሆን አለበት፤ በታችኛው ፍርድ ቤት ያለመቅረቡ ምክንያት የውጊያ መስክ በመሆኑ አሳማኝ እና በማስረጃ የተደገፈ መሆን ይኖርበታል። አራተኛው፣ ፍጹም ማመልከቻ ቢኖርም እንኳ ፍርድ ቤቱ ጥያቄውን ውድቅ ሊያደርገው ስለሚችል ለፍርድ ቤቱ አማራጭ ውሳኔ ተዘጋጅቶ መጠበቅ ያስፈልጋል፤ የተሳካ ይግባኝ በታችኛው ፍርድ ቤት ስህተቶች ላይ የተመሠረተ መሆን አለበት እንጂ ተጨማሪ ማስረጃ ሁለተኛና ተቀጥላ መሠረት ብቻ ነው።

የይግባኝ ፍርድ ቤት የክለሳ ወይም ቀድሞ በበታች ፍ/ቤት የተሰጠ ዳኝነት ትክክለኛነቱ የሚገመገምበት ፍርድ ቤት ነው እንጂ ጥብቅ የቅርጽ ፍርድ ቤት እንዳልሆነ ይታወቃል። የፍትሐብሔር ሥነ-ሥርዓት ሕጉ ፍትሐዊ ውሳኔ ለማግኘት የሚያስፈልጉ መሣሪያዎችን ይሰጣል። እነሱን በትክክል መጠቀም የባለሙያ ጠበቃው ኃላፊነት ሲሆን፣ ፍርድ ቤቱ ደግሞ ተጨባጭ ፍትሕን ለማስፈጸም ሥልጣኑን በጥበብና በሕጉ ገደብ ውስጥ መጠቀም
22 ፌዴራል ጠቅላይ ፍርድ ቤት ሰበር ሰሚ ችሎት፣ ሰ/መ/ቁ. 184771 (28/08/2013 ዓ.ም.) [ያልታተመ]፤ እንዲሁም የፌዴራል ፍርድ ቤቶች አዋጅ ቁጥር 1234/2013፣ ነጋሪት ጋዜጣ፣ ዓመት 27፣ ቁጥር 18፣ አንቀጽ 10።

አለበት። በመሆኑም የችሎት ዳኞች “ለምንድን ነው ሕጉን የማታነቡት?’’ እያሉ የሚሰነዝሩት ነቀፌታ፣ የግል ስሜት ሳይሆን የሥነ-ሥርዓት ሕጉ አንቀጽ 327(3) የጣለውን ግልጽ ትእዛዝ ጥሰው ለሚመጡ ባለሙያዎች የተሰጠ ሕጋዊና ተገቢ የፍርድ አዳራሽ ተግሣጽ ነው የሚል ምልከታ አለኝ።

ማሳሳቢያ፦ ፅሁፉ ሙያዊ ምልክታ እንጂ የህግ ምክር የሚተካ ያለመሆኑ ይታወቅልኝ!! አልማው ወሌ
03/02/2019 ዓ/ም አዲስ አበባ

ምንጭ አልማው ወሌ

Address

Dessie

Website

Alerts

Be the first to know and let us send you an email when ጠበቃ አደም ሰይድ ከማል posts news and promotions. Your email address will not be used for any other purpose, and you can unsubscribe at any time.

Shortcuts

Share

Category