07/12/2016
'ÖVLADLIĞA GÖTÜRMƏ'
Valideynlər uşaqlarından müxtəlif səbəblərdən imtina edirlər. Buna səbəb valideyn olan şəxslərin özlərinin düzgün tərbiyə olunmaması, maddi sıxıntı ucbatından, özlərini valideyn olmağa hazır hiss etmədikləri, valideyn məsuliyyətini anlaya bilmədikləri üçün, valideynlərdən birinin və ya hər ikisinin vəfat etməsi, valideynlərin boşanması zamanı, uşağın sağlamlığında müəyyən çatışmamazlıqlar olduqda (xəstə uşaqlar) və s. olur və nəticədə uşaqlar ata-ana qayğısından uzaq uşaq evlərində yaşamaq məcburiyyətində qalırlar.
“Uşaq Hüquqları” haqqında Qanuna əsasən, uşağın ailədə valideynləri ilə birgə yaşamaq, onlardan qayğı görmək hüququ vardır. Qanunvericiliklə nəzərdə tutulmuş hallardan başqa valideynlərin istəyinə zidd olaraq uşağı onlardan ayırmaq qadağandır. Hər bir uşağın hərtərəfli inkişaf etmək, milli və ümumbəşəri dəyərlərə uyğun, humanizm və əxlaqi prinsiplər əsasında tərbiyə almaq hüququ vardır. Valideyn himayəsindən məhrum olmuş uşaqların müdafiəsi onların övladlığa, qəyyumluğa, himayəçiliyə, digər ailəyə verilməsi, bunlar mümkün olmadıqda isə uşaqlara baxan müvafiq müəssisələrdə yerləşdirilməsi üsulu ilə tə min edilir. Müdafiə üsulu müəyyən edilərkən uşağın etnik mənşəyi, dini və mədəni mənsubiyyəti, dili, tərbiyəsinin varisliyi nəzərə alınmalıdır. Uşaq müəssisələrində saxlanan valideyn himayəsindən məhrum olmuş uşaqlar tam dövlət təminatındadırlar. Onlar Azərbaycan Respublikasının qanunvericiliyində nəzərdə tutulmuş güzəşt və imtiyazlardan istifadə edirlər.
Valideyn himayəsindən məhrum olan uşaqlar ailə tərbiyəsinə (övladlığa, qəyyumluğa, himayəyə və ya himayədar ailəyə) bu imkanlar olmadıqda isə valideyn himayəsindən məhrum olan və ya yetim uşaqlar üçün nəzərdə tutulmuş tərbiyə, müalicə, əhalinin sosial müdafiəsi müəssisələrinə və digər analoji müəssisələrə verilə bilərlər.
Övladlığa götürən şəxslər isə bununla həm övlad sahibi olmaq arzusuna çatmağa, həmçinin də kimsəsiz bir uşağa ata və ana sevgisi və qayğısı bəxş etməyə müvəffəq olurlar. Övladlığa götürən şəxs uşağın normal inkişafı və tərbiyəsi üçün müvafiq imkanlara malik olmalıdır. Şəxsi mənfəət əldə etmək məqsədilə uşağın övladlığa götürülməsi qadağandır.
Azərbaycanda övladlığa götürmək istəyən şəxslər, ailələr uşaq evlərindən kimsəsiz uşaqları və ya valideyni olan uşaqları qohumlarından, tanışlarından övladlığa götürürlər.
Azərbaycan Respublikası Ailə Məcəlləsinə görə övladlığa götürməyə yetkinlik yaşına çatmayanlar barəsində və yalnız onların mənafeyi naminə uşağın doğumu müvafiq icra hakimiyyəti orqanında (yəni, VVAQ) qeydə alındıqdan sonra yol verilir. Bir uşağın iki şəxs tərəfindən (ər-arvaddan başqa) övladlığa götürülməsinə yol verilmir. Ər (arvad) özünün nikahdan olmayan uşağını və ya arvadının (ərinin) uşağını övladlığa götürə bilər. Ancaq məhkəmə tərəfindən fəaliyyət qabiliyyəti olmayan və ya məhdud fəaliyyət qabiliyyətli hesab edilən, məhkəmə tərəfindən valideynlik hüquqlarından məhrum edilmiş və ya valideynlik hüquqları məhdudlaşdırılmış, qanunla üzərinə qoyulan vəzifəni yerinə yetirmədiyinə görə qəyyum və ya himayəçi vəzifələrindən kənarlaşdırılmış, əvvəllər məhkəmə tərəfindən təqsirkar bilinərək bu hüququ ləğv edilmiş və səhhətinə görə valideyn vəzifələrini həyata keçirə bilməyən şəxslər övladlığa uşaq götürə bilməzlər.
Bundan başqa, övladlığa götürən şəxslər Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 15 avqust 2000-ci il tarixli 141 saylı qərarı ilə təsdiq edilmiş “Övladlığa götürməyə, qəyyumluğa və himayəyə imkan verməyən xəstəliklərin siyahısı”nda göstərilən xəstəliklərdən heç birindən əziyyət çəkməməlidilər. Bu xəstəliklər aşağıdakılardır:
1. Vərəm (aktiv və xroniki) - lokalizasiyasından asılı olmayaraq, I, II və V qrup dispanser qeydiyyatında olan xəstələr;
2. Daxili orqanların, sinir sisteminin, dayaq-hərəkət aparatının xəstəlikləri - dekompensasiya mərhələsində olan xəstələr;
3. Bədxassəli onkoloji xəstəliklər - lokalizasiyadan asılı olmayaraq;
4. Narkomanlıq, toksikomanlıq, xroniki alkoqolizm;
5. İnfeksion xəstəliklər - dispanser qeydiyyatından çıxarılana qədər olan xəstələr;
6. Ruhi xəstəliklər - müəyyənləşdirilmiş qaydada fəaliyyət qabiliyyəti olmayan və ya məhdud fəaliyyət qabiliyyətli hesab edilən xəstələr;
7. Əmək qabiliyyətini itirməklə I və II qrup əlilliyə gətirib çıxaran bütün travmalar və xəstəliklər.
Aralarında nikah olmayan şəxslər birlikdə eyni uşağı övladlığa götürə bilməzlər.
Qanunvericiliyə əsasən uşağın mənafeyinə cavab verən hallar istisna olmaqla, qardaş və bacıların müxtəlif şəxslər tərəfindən övladlığa götürülməsinə yol verilmir. Əcnəbilər və ya vətəndaşlığı olmayan şəxslər tərəfindən uşaqların övladlığa götürülməsinə, həmin uşaqları Azərbaycan Respublikası ərazisində daimi yaşayan Azərbaycan Respublikası vətəndaşlarının ailələrinə tərbiyəyə vermək mümkün olmadıqda və ya vətəndaşlığından və yaşayış yerindən asılı olmayaraq qohumları (bacıları, qardaşları, nənələri, babaları, valideynlərinin bacıları, qardaşları, onların övladları) övladlığa götürmədikdə icazə verilir. Uşaqlar Azərbaycan Respublikasından daimi olaraq kənarda yaşayan Azərbaycan Respublikası vətəndaşlarına, uşaqların qohumu olmayan əcnəbilərə və vətəndaşlığı olmayan şəxslərə ümumi uçota götürüldüyü gündən 6 ay müddət bitdikdən sonra övladlığa verilə bilərlər. Azərbaycan Respublikasının vətəndaşı olan uşaqların əcnəbilər və ya vətəndaşlığı olmayan şəxslər tərəfindən övladlığa götürülməsinə müvafiq icra hakimiyyəti orqanının razılığı əsasında yol verilir.
Hər hansı şərtlər altında, hər hansı müddətə və ya nümayəndələr vasitəsilə övladlığa götürmək yolverilməzdir. Uşaq öldükdə övladlığa götürməyə yol verilmir.
Azərbaycan Respublikası ailə qanunvericiliyinin tələbinə görə, uşaq, valideynlərin (onlardan birinin) valideynlik hüquqlarından məhrum edilməsi haqqında məhkəmənin qətnaməsindən 6 ay keçəndən sonra övladlığa götürülə bilər.
Uşaqlar həm ər, arvad tərəfindən birlikdə övladlığa götürülə bilər, həm də şəxs təkbaşına övladlığa götürə bilər. Övladlığa götürən şəxs nikahda deyilsə, onunla övladlığa götürülən uşağın yaş fərqi 16-dan az olmamalıdır. Məhkəmə tərəfindən üzürlü hesab edilən səbəb olduqda, yaş fərqi qısaldıla bilər. Ögey ata (ögey ana) uşağı övladlığa götürəndə yuxarıda qeyd edilən nəzərdə tutulmuş yaş fərqinin olması tələb edilmir.
Uşaq Evlərindən uşaq övladlığa götürmək istəyən şəxslər müvafiq icra hakimiyyətinə övladlığa uşaq götürmək istəyən şəxslər kimi qeydiyyata götürülmələrinin təmin edilməsi barədə ərizə ilə müraciət edirlər.
Müvafiq RİHB yanında Qəyyumluq və Himayə Komissiyası hərtərəfli yoxlama apardıqdan sonra (sağlamlıq barədə arayışları, ev şəraitini, uşaq saxlamaq üçün qazanca malik olub-olmamasını və s .) şəxsi topladığı sənədlərlə uçota durmaq üçün Bakı şəhər Səhiyyə İdarəsinə göndərir. Həmin idarədə vətəndaş(lar) övladlığa götürməyi arzu edən şəxslər kimi uçota götürülür.
Övladlığa götürmə uşağı övladlığa götürmək istəyən şəxsin (şəxslərin) verdiyi ərizə əsasında məhkəmə tərəfindən həyata keçirilir. Məhkəmədə övladlığa götürmə barədə işə müvafiq icra hakimiyyəti orqanının iştirakı ilə mülki prosessual qanunvericilikdə nəzərdə tutulmuş xüsusi icraat qaydasında baxılır.
Qəyyumluqda (himayədə) olan uşaqların övladlığa götürülməsi üçün qəyyumların (himayəçilərin) yazılı razılığı olmalıdır. Himayədar ailənin öhdəsində olan uşaqların övladlığa götürülməsi üçün onların himayədar valideynlərinin yazılı razılığı lazımdır. Tərbiyə, müalicə, ailənin sosial müdafiəsi müəssisələrində və digər analoji müəssisələrdə yerləşən uşaqların övladlığa götürülməsinə həmin müəssisələrin rəhbərləri yazılı razılıq verməlidirlər. Məhkəmə uşağın mənafeyini nəzərə alaraq qanunda göstərilən şəxslərin razılığı olmadan da onun övladlığa götürülməsi barədə qətnamə qəbul edə bilər. 10 yaşına çatmış uşaq övladlığa götürüldükdə, onun razılıq verməsi zəruridir. Övladlığa götürmə haqqında ərizə verilənə qədər uşaq övladlığa götürmək istəyənin ailəsində yaşamışsa və onu öz valideyni hesab edirsə, övladlığa götürmə övladlığa götürülən uşağın razılığı olmadan da aparıla bilər.
Həmçinin, valideynlər 6 aydan artıq müddətdə uşaqla birlikdə yaşamırlarsa, onun tərbiyəsində və ya saxlanmasında iştirak etməkdən boyun qaçırırlarsa, uşağa valideynlik diqqəti və qayğısı göstərmirlərsə, övladlığa götürmə onların razılığı olmadan da icra edilə bilər.
Uşağın övladlığa götürülməsi üçün şəxsin məhkəməyə müraciət zamanı ərizəyə əlavə etməli olduğu sənədlər aşağıdakılardır:
1. Uşağın doğum haqqında şəhadətnaməsinin notariat qaydasında təsdiq olunmuş surəti;
2. Övladlığa götürən şəxsin yaşayış yeri barədə arayış;
3. Müvafiq Körpələr Evinin məktubu (uşaq körpələr evindən götürüldüyü halda);
4. Müvafiq Körpələr Evinin uşaq barədə tibbi rəyi (uşaq körpələr evindən götürüldüyü halda);
5. Müvafiq Körpələr Evinin aktının surəti (uşaq körpələr evindən götürüldüyü halda);
6. Müvafiq RİHB yanında Qəyyumluq və Himayə Komissiyasının mənzil-kommunal şəraitin yoxlanılması barədə aktı;
7. Nikah haqqında şəhadətnamənin notariat qaydada təsdiq edilmiş surəti; (əgər övladlığa götürən şəxslər nikahdadırlarsa);
8. Övladlığa götürən şəxsin(lərin) tərcümeyi-halı;
9. İş yerindən arayışlar və ya gəlirlər barədə arayış;
10. Mənzilə dair qeydiyyat vəsiqəsinin notariat qaydada təsdiq edilmiş surəti (əgər uşaq yaşayacağı ev mülkiyyət hüququ ilə digər şəxsə məxsusdursa, övladlığa götürülən uşağın həmin şəxsə məxsus mənzildə saxlanılmasına mülkiyyətçinin notarial qaydada təsdiq edilmiş razılığı);
11. Uşağın valideynlərinin övladlığa götürülmə ilə bağlı razılığının notarial təsdiqi (valideynlər valideynlik hüquqlarından məhrum edilmişlərsə və bundan 1 il müddət keçmişsə və ya qanunla müəyyən olunmuş qaydada fəaliyyət qabiliyyəti olmayan, yaxud xəbərsiz itkin düşmüş hesab edilmişlərsə, övladlığa götürməyə onların razılığı tələb olunmur);
12. AR Səhiyyə Nazirliyinin BBSİ A.T.Abbasov adına Şəhər Onkoloji Dispanser tərəfindən verilmiş arayışlar;
13. AR Səhiyyə Nazirliyinin BBSİ Şəhər Narkoloji Dispanseri tərəfindən verilmiş arayışlar;
14. Bakı şəhəri 1 saylı Dəri-Zöhrəvi Dispanseri tərəfindən verilmiş arayışlar ;
15. AR Bakı şəhər İcra Hakimiyyəti BSİ Ruhi-Əsəb Xəstəlikləri Dispanseri tərəfindən verilmiş arayışlar;
16. AR Bakı şəhər İcra Hakimiyyəti BSİ 6 saylı Ağ Ciyər Xəstəlikləri Dispanseri tərəfindən verilmiş arayışlar;
17. Övladlığa götürən şəxs barədə sağlamlıq haqqında arayış (yaşayış yeri üzrə poliklinikadan);
Ailə Məcəlləsinin tələbinə əsasən, övladlığa götürənin xahişi ilə övladlığa götürülən uşağa övladlığa götürənin soyadı və yeni ad verilir. Övladlığa götürən kişidirsə, uşağa ata adı onun adı ilə, övladlığa götürən qadındırsa, uşaq barəsində uşağın atasının hüquq və vəzifələrinin saxlandığı hallardan başqa, ata adı qadının göstərişi ilə verilir. Nikahda olmayan şəxs uşağı övladlığa götürdükdə, uşağın soyadı, adı və anasının (atasının) adı doğum haqqında qeydiyyat kitabında həmin şəxsin göstərişi ilə yazılır. Övladlığa götürən ər-arvadın soyadları müxtəlif olduqda, onların razılığı ilə övladlığa götürülən uşağa ərin və ya arvadın soyadı verilir. Övladlığa götürülən 10 yaşına çatmış uşağın soyadı, ata adı, habelə öz adı qanunda nəzərdə tutulmuş hallardan başqa, yalnız onun razılığı ilə dəyişdirilə bilər. Övladlığa götürülənə soyad və ata adı verilməsi, habelə onun adının dəyişdirilməsi övladlığa götürmə haqqında məhkəmə qətnaməsində göstərilir.
Məhkəmə övladlığa götürənlərin xahişi ilə onların övladlığa götürülənlərin valideynləri kimi doğumun qeydi kitablarına yazılmasını qət edə bilər.
Qanunvericiliyə əsasən, övladlığa götürmənin sirri qanunla mühafizə olunur. Övladlığa götürənlərin razılığı olmadan, onlar öldükdə isə qəyyumluq və himayə orqanının razılığı olmadan övladlığa götürmə haqqında hər hansı məlumat vermək, habelə vətəndaşlıq vəziyyəti aktlarının qeydiyyat kitablarından övladlığa götürənlərin övladlığa götürülənin doğma valideynləri olmadığını göstərən çıxarışlar vermək qadağan edilir. Övladlığa götürənin iradəsi ziddinə övladlığa götürmə sirrini yaymış şəxslər qanunla müəyyən edilmiş qaydada məsuliyyətə cəlb olunurlar.
Günel İsmayılbəyli,
Vəkil/”PSG Hüquq” MMC-nin partnyoru
(050) 240-54-30
