24/06/2024
İcra mərhələsində əmlakın şişirdilmiş qiymətlə qiymətləndirilməsi.
Yasamal Rayon İcra Şöbəsinin icraatında müvəkkilimin tələbkar olduğu icra vərəqəsi icraatdadır. İcra vərəqəsinə əsasən borclu (Yasamal Rayon Məhkəməsinin hakiminin atası) müvəkkilimə külli miqdarda pul ödəməlidir. Borclunun adına olan qeyri-yaşayış sahəsi (iş mərkəzindəki ofis sahəsi) icra məmurunun təyin etdiyi qiymətləndirici tərəfindən şişirdilmiş qiymətlə qiymətləndirilmişdir. Bu faktın sübutu kimi mən məhkəməyə həm eyni ərazidə, hətta eyni binada yerləşən qeyri-yaşayış sahələrinin satışı, icarəyə verilməsi barədə elanları, həm də notarial qaydada təsdiqlənmiş eyni binada yerləşən ofis sahəsinin icarə müqaviləsini təqdim etmişəm və qiymətləndiricinin rəyini, hərracın nəticələrinə dair protokolu mübahisələndirmişəm. Məhkəmə iş üzrə əmtəəşunaslıq ekspertizası təyin etmişdir. Ədliyyə Nazirliyinin Məhkəmə Ekspertizası Mərkəzinin ekspertləri iş üzrə rəy verərkən mənim məhkəməyə təqdim etdiyim, iş materiallarında olan elanları, icarə müqaviləsini nəzərə almamışdılar, həmin sübutları təhlil etməmişdilər, lakin ekspert rəyi verilməmişdən bir neçə gün əvvəl bir həftə ərzində internetdə yerləşdirilən üç elana istinad edərək şişirdilmiş qiyməti təsdiqləmişdilər.
Ekspert rəyində qeyd olunmuşdur ki, “Obyektin qiymətləndirilməsi zamanı 3 əsas yanaşma metodundan istifadə edilir: Müqayisə, Gəlir, Xərc. Müqayisə yanaşması ona əsaslanır ki, analoji sövdələşmələr haqqındakı məlumatlardan istifadə edərək satıcı və alıcı daşınmaz əmlak bazarında alqı-satqı sövdələşmələrini həyata keçirirlər və bundan irəli gələrək ehtiyatlı alıcı keyfiyyətli və faydalılığı eyni olan analoji obyektlə müqayisədə satışa qoyulan obyektə böyük məbləğdə pul ödəməyəcək. Müqayisə çox riskli yanaşmadır.
Xərc yanaşması- daşınmaz əmlakın xərc yanaşması ilə dəyərinin müəyyən edilməsi analoji yeni uyğun obyektin hazırki vəziyyətə gətirilməsi üçün ümumiləşdirilmiş göstəricilər əsasında (aşınma nəzərə alınmaqla) cari qiymətlərlə hesablanmış çəkilə biləcək bütün xərclərin hesablanma prosesini göstərir və nəticədə alınmış qiymətin üstünə torpağın dəyəri əlavə edilir. Buna yanaşma dəyərin və uyğun olaraq aşınmanın dəqiq nəzərə alındığı hallarda daha yaxşı nəticələrə gətirib çıxarır. Xərc yanaşması hər hansı analoji obyektin yaradılması (tikintisi) zamanı çəkilən xərclərin dəqiq hesablanması üçün daha münasibdir.
Gəlir yanaşması(income Approach) – Obyektin gələcəkdə gətirə biləcəyi gəlirə əsaslanan qiymətləndirmə metodları məcmusudur. Bu yanaşma gəlirin kapitalaşdırılmasına əsaslanır və onu nəzərə alır ki, alıcı gələcəkdə gəlir əldə etmək məqsədi ilə əmlakı alır. Bu şəraitdə obyektin dəyəri gələcəkdə obyektin üzərində sahiblik hüquqları əldə etdikdən sonra gözlənilən xalis renta gəlirləri və obyektin satışından gələn gəlirin cari dəyəri ilə müəyyən olunur.
Gəlir yanaşması ilə əmlakın dəyərinin müəyyən olunması gözlənti prinsipinə əsaslanır və əsasən də qiymətləndirilən əmlakın gələcəkdə gətirəcəyi gəlir əsasında müəyyən edilir. Bu zaman qiymətləndirilən əmlakın alternativ istifadə imkanları nəzərdən keçirilir. Daha yaxşı və daha səmərəli istifadə imkanı təhlil edilərək əmlakın gəlir gətirmə qabiliyyəti əsasında gələcək gəlirləri kapitallaşdırılır.Gəlir yanaşması ilə əmlakın bazar dəyərinin müəyyən olunmasında əsasən 2 metoddan istifadə edilir: statistik metod və dinamik metod. Statistik metoda (birbaşa kapitallaşmaya əsasən, əmlakın dəyəri onun kommersiya təyinatı ilə ollik istismarından əldə edilən məbləğə, bazarda mövcud olan əmlakların dəyərləri və gəlirlərin arasındakı asılılıq əmsalının (kapitallaşma əmsalı) tətbiqi ilə hesablanır. Bu əmsallar kapitallaşma göstəriciləri vasitəsilə müəyyən olunur. Birbaşa kapitallaşdırma metodu ilə əmlak dəyəri aşağıdakı formula ilə hesablanır: D=G/K G-mümkün xalis əməliyyat gəliri K-kapitallaşma əmsalı.
Dinamik metoda(gələcək gəlirlərin diskontlaşdırılması) əsasən, gələcəkdə müəyyən bir müddət ərzində əmlakın kommersiya təyinatı ilə istismarından əldə edilə biləcək mümkün gəlirlərin həcmi və müəyyən edilmiş müddətin sonunda əmlakın ehtimal olunan satış qiyməti proqnozlaşdırılır. Bu zaman qiymətləndirilən əmlakın fəaliyyətinin əsas məqsədi gəlir gətirmək olan obyekt kimi qəbul edilir.
Gəlir yanaşması ilə əmlakın bazar qiymətinin müəyyən olunması zamanı əmlakın kirayəsi barədə bazar məlumatları, pulun faizləri və s. Kimi məlumatlar əsas götürülür. Gəlirli biznes növlərinin tətbiqi imkanları araşdırılır. Bu yanaşma daha yetkin və stabil inkişaf edən iqtisadi şəraitlər üçün daha münasibdir.”
Onda sual olunur, niyə ekspertlər daha mötəbər hesab olunan qeyri-yaşayış sahəsinin gəlirlilik yanaşmasından istifadə etməmişdilər? Axı mənim onlara təqdim etdiyim icarə müqaviləsi buna imkan verirdi. İkinci sual: Niyə ekspertlər hakim qarşısında vəsatət qaldırmamışlar və Daşınmaz Əmlakın Kadastrı və Reyestri Publik Hüquqi Şəxsin 1 saylı Bakı Ərazi İdarəsindən eyni iş mərkəzində yerləşən ofis sahələrinin son beş ildə alqı-satqısı haqqında müqavilələri tələb etməmişdilər. Axı yenə də özlərinin rəyin əsaslandırıcı hissəsində yazdıqlarına görə bu qiymətləndirmə yanaşması ən düzgünüdür. Bu pozuntularla əlaqədar Ədliyyə Nazirinə, Məhkəmə Hüquq Şurasına, Məhkəmə Ekspertizası Mərkəzinə şikayətlər göndərmişəm. Ümid edirəm ki, qaldırdığım suallara ağlabatan cavablar ala biləcəm.