24/11/2022
01.01.2023-cü il tarixdən Vergi Məcəlləsinin 85.4-cü maddəsinə “(səyyar vergi yoxlaması zamanı əlavə hesablanmış vergilər, faizlər və maliyyə sanksiyaları üzrə səyyar vergi yoxlamasının materiallarına baxılmanın nəticələri üzrə çıxarılmış qərarın tarixindən etibarən)” hissəsi əlavə olunması nəzərdə tutulmuşdur.
Qeyd olunan dəyişiklik təklifi ilə əlaqədar bəzi detalları qeyd etmək istəyirəm. Məlum olduğu kimi, vergi ödəməkdən yayınma əməli xarakterinə və ictimai təhlükəlilik dərəcəsinə görə az ağır cinayətlər kateqoriyasına aiddir və Cinayət Məcəlləsinin 75.1.2-ci maddəsinə əsasən əməlin törədildiyi andan 7 il müddət keçdikdə (həmin müddətədək barəsində qüvvəyə minmiş hökm olmadıqda və şəxs gizlənməzsə) şəxs müddətin keçməsinə görə cinayət məsuliyyətindən azad olunur. Hazırki dəyişiklik təklifi qüvvəyə minəcəyi halda isə cinayət məsuliyyətinə cəlbetmə müddəti başa çatdıqdan sonra inzibati əməlin törədildiyi andan nəinki 7, hətta 12 ilədək müddətdə vergi orqanı tərəfindən inzibati tədbirlər həyata keçirilə biləcək. Belə ki, 01.01.2019-cu il tarixdən Vergi Məcəlləsinin 85.4-cü maddəsinə edilən dəyişikliyə görə, Azərbaycan Respublikasının Cinayət-Prosessual Məcəlləsinə uyğun olaraq təyin edilən vergi yoxlamaları Azərbaycan Respublikasının Cinayət Məcəlləsinə müvafiq olaraq cinayət məsuliyyətinə cəlbetmə müddəti ilə müəyyən edilən dövrü (7 il) əhatə edir. Yeni dəyişikliklə vergi hesablaması qərarı üzrə tələbetmə müddətinin axımı qərarın qəbul edildiyi tarixdən başlayarsa, cinayət məsuliyyətinə cəlbetmə müddəti başa çatmasına baxmayaraq inzibati tədbirlərin həyata keçirilməsi davam edəcək ki, bu da hüquqi məsuliyyətin ağırlıq dərəcəsi baxımından ziddiyyətli vəziyyət yaradacaqdır.
Misal: “A” MMC barəsində cinayət prosessual qanunvericiliyə uyğun olaraq 2015-2022-ci illəri əhatə edən səyyar vergi yoxlaması təyin edilmişdir. Yoxlamanın nəticəsi barədə vergi hesablaması qərarı 2023-cü ildə qəbul edilmiş və 2015-ci ilin aprel ayı üzrə hesablama aparılmışdır. Yeni dəyişikliklə həmin hesablama üzrə borc məbləği 2028-ci ilədək tələb olunacaq. Göründüyü kimi, 2015-ci ilin aprel ayında aparılmış əməliyyata (törədilmiş əmələ) görə cinayət məsuliyyətinə cəlbetmə müddəti 2022-ci ilin aprel ayında başa çatsa da, inzibati (vergi) məsuliyyət tədbirləri 2028-ci ilədək davam edəcək ki, bu vəziyyət hüquqi nonsensdir.
Güzgü effekti olaraq, Vergi Məcəlləsinin 85.5-ci maddəsinə də oxşar məzmunlu dəyişiklik təklif olunaraq vergi ödəyicisinin artıq ödənilmiş vergilərin geri qaytarılması və əvəzləşdirilməsini tələbetmə müddətinə də eyni hal şamil olunsa da, həmin müddəanın təsir dairəsi Məcəllənin 85.4-cü maddəsinə təklif edilən dəyişikliyə mütənasib deyil. Çünki, təklif olunan bu dəyişikliyin əsas məqsədi hesablanan borclar üzrə icra tədbirlərindən maksimum müddətdə yararlanmaqdır. Lakin, normada nəzərdə tutulan 5 illik müddət hüquqi məsuliyyətin ağır dərəcəsinə uyğun gəlmir və yoxlamanın əhatə etdiyi müddətdən asılı olaraq ümumi müddət dövrlə nəzərə alınmalı və icra tədbirlərinin görülməsi əməliyyatın aparıldığı vaxtdan maksimal 7 ilədək müddəti əhatə etməlidir.
Bundan başqa, qeyd olunan dəyişiklik səyyar vergi yoxlamasını digər nəzarət tədbirlərindən (kameral, operativ) üstün şəkildə fərqləndirməklə inzibati orqanın seçimindən asılı olaraq eyni fəaliyyət üzrə ayrı-ayrı vergi ödəyicilərində fərqli vəziyyətin yaranmasına səbəb olacaqdır. Məsələn, “A” MMC barəsində 2022-ci ilin mart ayına hər hansı məbləğdə kameral qaydada hesablama aparılmış və borc yaranmışdır. Mübahisə yoxdursa, 2027-ci ilin aprel ayında ödənilməmiş həmin borc məbləği ümidsiz borc kimi silinməlidir. “B” MMC barəsində 2022-ci ilin mart ayına 2025-ci ildə səyyar vergi yoxlaması ilə hesablama aparılacağı halda isə, həmin borc 2030-cu ilədək tələb olunacaqdır. Göründüyü kimi, təklif qüvvəyə minəcəyi halda, inzibati orqanın öz iradəsindən asılı olan hərəkətləri (hərəkətsizliyi) nəticəsində eyni əməliyyatlar üzrə müxtəlif vergi ödəyiciləri üçün fərqli hüquqi nəticələr yaranacaqdır.
Həmçinin, tələbetmə müddətinin uzadılması məqsədilə səyyar vergi yoxlamalarının sayı da əhəmiyyətli dərəcədə arta bilər.
