27/07/2026
Biết công ty trốn thuế nhưng vẫn tiếp tục làm việc: Khi nào nhân viên chỉ là người làm công, khi nào có thể trở thành đồng phạm?
Một doanh nghiệp bán hàng không xuất hóa đơn, để doanh thu ngoài sổ sách, kê khai chi phí khống hoặc sử dụng hóa đơn không hợp pháp nhằm giảm số thuế phải nộp. Nhân viên trong công ty biết chuyện nhưng vẫn tiếp tục đi làm, nhận lương bình thường.
Vậy chỉ cần “biết công ty trốn thuế mà không nghỉ việc” thì có bị xử lý hình sự hay không?
Câu trả lời là: Không thể chỉ dựa vào việc biết và tiếp tục làm việc để kết luận một người là đồng phạm. Trách nhiệm hình sự phải được xác định trên cơ sở người đó có cố ý tham gia, bàn bạc, tổ chức, thực hành, xúi giục hoặc giúp sức cho hành vi trốn thuế hay không.
Tuy nhiên, ranh giới từ một nhân viên bình thường trở thành người có liên quan trong vụ án đôi khi chỉ nằm ở một chữ ký, một lần chuyển tiền hoặc một thao tác sửa số liệu kế toán.
Biết có vi phạm chưa đồng nghĩa với cùng phạm tội
Theo nguyên tắc về đồng phạm của Bộ luật Hình sự, đồng phạm là trường hợp có từ hai người trở lên cố ý cùng thực hiện một tội phạm. Như vậy, để xử lý một nhân viên về vai trò đồng phạm trong tội trốn thuế, cơ quan tố tụng phải chứng minh được ít nhất hai vấn đề:
Thứ nhất, người đó nhận thức được hành vi đang thực hiện nhằm che giấu doanh thu, hợp thức hóa chi phí hoặc làm giảm nghĩa vụ thuế trái pháp luật.
Thứ hai, họ vẫn cố ý tham gia bằng một hành động cụ thể, tạo điều kiện về vật chất hoặc tinh thần để việc trốn thuế được thực hiện.
Do đó, một nhân viên chỉ nghe đồng nghiệp nói rằng công ty có dấu hiệu gian lận thuế, nhưng không tham gia, không có chức năng kê khai và không thực hiện hành vi hỗ trợ thì chưa đủ căn cứ để quy kết trách nhiệm hình sự.
Ngược lại, nếu đã biết rõ mục đích trốn thuế nhưng vẫn trực tiếp làm theo chỉ đạo, thì việc nói rằng “tôi chỉ là nhân viên” không đương nhiên loại trừ trách nhiệm.
Những vị trí có nguy cơ pháp lý cao
Trong các vụ án trốn thuế, trách nhiệm thường không chỉ được xem xét đối với giám đốc hoặc người đại diện theo pháp luật. Kế toán trưởng, kế toán thuế, thủ quỹ, nhân viên kinh doanh, quản lý kho hoặc người quản lý tài khoản ngân hàng đều có thể bị làm rõ vai trò nếu trực tiếp tham gia vào quy trình vi phạm.
Một số hành vi có nguy cơ bị xem là giúp sức hoặc thực hành tội phạm gồm:
* Lập hai hệ thống sổ sách, một bộ dùng nội bộ và một bộ dùng để khai thuế;
* Không ghi nhận doanh thu theo chỉ đạo dù biết hàng hóa đã được bán;
* Lập chứng từ khống, hợp thức hóa chi phí không có thật;
* Mua, bán hoặc sử dụng hóa đơn không hợp pháp để kê khai thuế;
* Chia nhỏ dòng tiền, nhận tiền bán hàng qua tài khoản cá nhân để che giấu doanh thu;
* Xóa dữ liệu, sửa số liệu hoặc tiêu hủy chứng từ khi có kiểm tra;
* Ký tờ khai, báo cáo hoặc hồ sơ thuế mà biết rõ nội dung không đúng thực tế.
Trong một bản án được công bố năm 2025, việc kế toán trưởng cùng giám đốc thống nhất không xuất hóa đơn, không kê khai doanh thu và không đưa khoản thu vào sổ sách đã được xác định là hành vi liên quan trực tiếp đến việc trốn thuế.
Thực tiễn xét xử cũng cho thấy không phải cứ làm việc tại phòng kế toán là bị xem là đồng phạm. Có trường hợp người làm kế toán không biết doanh thu bị cố ý để ngoài sổ sách nên không bị xác định phạm tội; yếu tố nhận thức và sự tham gia cụ thể vẫn là căn cứ quyết định.
“Sếp chỉ đạo nên phải làm” có phải lý do miễn trách nhiệm?
Quan hệ lao động đặt người lao động trong sự quản lý và điều hành của doanh nghiệp, nhưng không có nghĩa cấp dưới phải thực hiện mọi mệnh lệnh, kể cả mệnh lệnh trái pháp luật.
Nếu giám đốc yêu cầu kế toán sửa doanh thu, lập chứng từ không có thật hoặc đưa hóa đơn khống vào kê khai, người lao động có quyền từ chối. Khi một người biết rõ hành vi trái pháp luật nhưng vẫn thực hiện để hưởng lương, thưởng hoặc giữ vị trí, họ có thể phải chịu trách nhiệm đối với phần hành vi mình đã tham gia.
Việc làm theo chỉ đạo có thể được xem xét trong quá trình đánh giá vai trò, động cơ và mức độ trách nhiệm, nhưng không mặc nhiên biến hành vi cố ý thành vô tội.
Tòa án sẽ xem xét ai là người chủ mưu, ai quyết định phương thức trốn thuế, ai trực tiếp lập hồ sơ, ai ký và ai hưởng lợi. Người làm công có vai trò thứ yếu có thể được phân hóa trách nhiệm, nhưng vẫn có thể là đồng phạm nếu đủ căn cứ chứng minh sự cố ý.
Ký theo hồ sơ đã lập sẵn vẫn có thể chịu trách nhiệm
Nhiều người cho rằng mình không tự nghĩ ra phương án trốn thuế, chỉ ký giấy tờ do cấp trên đưa xuống nên không liên quan.
Đây là nhận thức rất nguy hiểm.
Chữ ký trên hóa đơn, tờ khai, phiếu thu, hợp đồng, bảng kê hoặc chứng từ kế toán có thể trở thành chứng cứ cho thấy người ký đã tham gia vào quá trình thực hiện hành vi. Tuy nhiên, chữ ký cũng không phải căn cứ duy nhất để kết tội.
Cơ quan điều tra còn phải làm rõ người ký có được đọc hồ sơ không, có biết số liệu sai không, có chuyên môn và trách nhiệm kiểm tra không, có được hưởng lợi không, có trao đổi trước với người chỉ đạo không và đã thực hiện hành vi bao nhiêu lần.
Nếu một nhân viên bị giả chữ ký, bị sử dụng tài khoản hoặc chữ ký số mà không biết thì phải chứng minh bằng dữ liệu đăng nhập, lịch sử thiết bị, email, tin nhắn, vị trí làm việc và các chứng cứ liên quan.
Ngược lại, việc thường xuyên giao mã xác thực, chữ ký số hoặc tài khoản khai thuế cho người khác sử dụng một cách tùy tiện cũng có thể khiến người đứng tên rơi vào tình thế rất khó giải trình.
Không hưởng đồng nào vẫn có thể là đồng phạm
Đồng phạm không bắt buộc tất cả những người tham gia đều phải được chia tiền từ số thuế đã trốn.
Một kế toán có thể không nhận thêm khoản lợi ích nào ngoài tiền lương nhưng vẫn bị xem xét trách nhiệm nếu biết rõ mục đích và cố ý hỗ trợ bằng nghiệp vụ của mình.
Hưởng lợi là tình tiết quan trọng để đánh giá động cơ và mức độ tham gia, nhưng không phải điều kiện bắt buộc duy nhất của trách nhiệm hình sự.
Có những người không trực tiếp hưởng tiền nhưng hành vi của họ lại là mắt xích không thể thiếu, chẳng hạn lập hồ sơ khống, kê khai sai hoặc hợp thức hóa dòng tiền. Khi đó, trách nhiệm được xác định dựa trên đóng góp thực tế vào hành vi phạm tội.
Pháp nhân bị xử lý, cá nhân có thoát trách nhiệm không?
Tội trốn thuế là một trong những tội danh mà pháp nhân thương mại có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự khi đáp ứng các điều kiện luật định. Tuy nhiên, việc xử lý công ty không loại trừ trách nhiệm của cá nhân có liên quan.
Giám đốc, kế toán hoặc người thực hiện hành vi vẫn có thể bị xử lý độc lập theo vai trò của mình. Ngược lại, không phải cứ công ty bị truy cứu thì toàn bộ nhân viên đều trở thành bị can.
Có vụ án cho thấy hành vi trốn thuế được cá nhân thực hiện dưới danh nghĩa giám đốc nhưng không bàn bạc với người khác và không vì lợi ích chung của công ty; khi đó, trách nhiệm pháp lý được đánh giá theo đúng bản chất hành vi và phạm vi tham gia của từng chủ thể.
Người lao động nên làm gì khi phát hiện dấu hiệu trốn thuế?
Khi nhận thấy doanh nghiệp có dấu hiệu che giấu doanh thu hoặc gian lận hồ sơ thuế, người lao động không nên tiếp tục ký hoặc thực hiện những công việc mà mình biết rõ là trái pháp luật.
Cần lưu giữ hợp pháp các email, tin nhắn, văn bản giao việc và ý kiến phản đối của mình. Trường hợp bị ép buộc thực hiện, nên thể hiện rõ việc không đồng ý bằng văn bản hoặc qua kênh nội bộ có thể kiểm chứng.
Không được tự ý tiêu hủy, sửa chữa, lấy cắp hoặc phát tán dữ liệu bí mật của doanh nghiệp. Việc thu thập và cung cấp tài liệu phải tuân thủ pháp luật, tránh từ một người muốn bảo vệ mình lại phát sinh thêm hành vi vi phạm khác.
Trong trường hợp nghiêm trọng, người lao động có thể cân nhắc chấm dứt việc tham gia, tham vấn luật sư hoặc cung cấp thông tin cho cơ quan có thẩm quyền theo đúng trình tự.
Góc nhìn luật sư: Nghỉ việc không phải điều kiện duy nhất để chứng minh vô tội
Pháp luật không buộc mọi nhân viên phải lập tức nghỉ việc chỉ vì nghe thông tin công ty có dấu hiệu vi phạm. Một người vẫn có thể tiếp tục thực hiện những công việc hợp pháp và không liên quan đến hành vi trốn thuế.
Vấn đề quyết định không phải họ còn nhận lương hay đã nghỉ việc, mà là họ đã làm gì sau khi biết sự việc.
Nếu không tham gia, không giúp sức và không cố ý tạo điều kiện cho việc trốn thuế, họ không thể bị quy kết chỉ vì làm cùng công ty.
Nhưng nếu biết rõ vẫn ký, vẫn lập hồ sơ, vẫn che giấu doanh thu và vẫn giúp hợp thức hóa số liệu thì chiếc thẻ nhân viên không phải là lá chắn trước trách nhiệm hình sự.
Trong một vụ án kinh tế, câu nói “tôi chỉ làm theo chỉ đạo” có thể giải thích vì sao một người thực hiện hành vi, nhưng chưa chắc giải thích được vì sao họ biết sai mà vẫn làm. Từ nhân viên trở thành đồng phạm đôi khi không cần góp vốn hay chia lợi nhuận; chỉ cần một hành vi cố ý giúp cho việc trốn thuế được thực hiện đến cùng.
