23/08/2026
MIỄN TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ THEO THỎA THUẬN: CÓ ĐƯỢC ÁP DỤNG NẾU NHƯ BỊ HẠI/NẠN NHÂN ĐÃ CHẾT?!
Miễn trách nhiệm hình sự, là một chế định pháp lý rất phức tạp, có thể viết thành cả một Luận án hay một Chuyên khảo. Tuy nhiên, trong phạm vi hạn hẹp của Bài viết này, Chúng ta chỉ bàn về một luận điểm của trường hợp miễn trách nhiệm theo thỏa thuận. Điều 29.3 Bộ luật hình sự hiện hành, không dùng thuật ngữ miễn trách nhiệm hình sự theo thỏa thuận, đây là ngôn ngữ của khoa học pháp lý khi căn cứ vào bản chất, mục đích, ý nghĩa của quy phạm pháp luật.
Với quy định tại Điều 29.3 Bộ luật hình sự “Người thực hiện tội phạm nghiêm trọng do vô ý hoặc tội phạm ít nghiêm trọn gây thiệt hại về tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm hoặc tài sản của người khác, đã tự nguyện sửa chữa, bồi thường thiệt hại hoặc khắc phục hậu quả và được người bị hại hoặc người đại diện hợp pháp của người bị hại tự nguyện hòa giải và đề nghị miễn trách nhiệm hình sự, thì có thể được miễn trách nhiệm hình sự” – Cho thấy rằng một trong những điều kiện để có thể được miễn trách nhiệm hình sự là: Bị hại hoặc Người đại diện hợp pháp của Bị hại tự nguyện hòa giải, đồng thời đề nghị miễn trách nhiệm hình sự.
Vấn đề là nếu Bị hại đã chết thì sao – Nhiều Người sẽ cho rằng: Người đại diện của Bị hại sẽ thay thế để thỏa thuận – Đây là một nhầm lẫn đáng tiếc! Bởi lẽ, hiểu đơn giản – Đại diện là việc một Người thay mặt cho một Người khác dựa trên hai hình thức: Đại diện theo pháp luật hoặc Đại diện theo ủy quyền. Nhưng quan hệ đại diện sẽ chấm dứt dù theo pháp luật hay theo ủy quyền - Khi mà Người được đại diện đã chết, theo quy định tại Điều 140.3.đ và Điều 140.4.b Bộ luật dân sự hiện hành.
Cho nên, một khi Bị hại đã chết thì không còn khái niệm Đại diện của bị hại, mà chỉ còn khái niệm Người thừa kế/Người thân thích của bị hại để đứng ra đòi bồi thường, thực hiện quyền, nghĩa vụ khác. Mà đã như vậy, thì những Người này (Người thừa kế/Người thân thích của bị hại), tuyệt nhiên không được phép thay thế Người bị hại đã chết để tham gia vào Chế định miễn trách nhiệm hình sự theo thỏa thuận quy định tại điều 29.3 Bộ luật hình sự. Vì như đã viện dẫn ở trên, Người có thể tham gia vào quan hệ pháp lý này chỉ có thể là Bị hại hoặc Người đại diện hợp pháp của Bị hại. Hay nói một cách hàn lâm - Miễn trách nhiệm hình sự theo thỏa thuận là một quyền gắn liền với nhân thân không thể chuyển giao của Bị hại – Cho nên trong trường hợp Bị hại đã chết, thì Điều 29.3 Bộ luật hình sự không thể kích hoạt – Vì không ai có năng lực pháp luật, không ai có tư cách chủ thể từ phía Bị hại, để tham gia vào quan hệ pháp lý “tự nguyện hòa giải và đề nghị miễn trách nhiệm hình sự” – Một lẫn nữa hãy chú ý đến câu chữ, nghĩa đen của Điều luật “….được người bị hại hoặc người đại diện hợp pháp của người bị hại tự nguyện hòa giải…”.
Có lẽ, các Nhà soạn thảo quy định tại Điều 29.3 Bộ luật hình sự, đã không dự liệu đến tình huống Bị hại chết, cũng có thể Họ quên mất rằng Người đã chết thì không còn phát sinh quan hệ đại diện (Không còn Người được đại diện - Người đại diện), hoặc cũng có thể Họ chủ ý rằng, nếu Bị hại đã chết thì không thể nào cho miễn trách nhiệm hình sự đối với Người thực hiện hành vi phạm tội. Dù là lý do gì, đều dẫn đến một kết cục: Nếu Bị hại đã chết thì không thể áp dụng quy định miễn trách nhiệm hình sự theo thỏa thuận quy định tại Điều 29.3 Bộ luật hình sự. Tương lai nếu muốn áp dụng quy định này trong trường hợp đó, thì cần phải bổ sung vào quy định là “Hoặc được Người thừa kế/Người thân thích của Bị hại trong trường hợp Bị hại đã chết tự nguyện hòa giải và đề nghị miễn trách nhiệm hình sự, thì có thể được miễn trách nhiệm hình sự”. Tuy nhiên, đó là câu chuyện của tương lai...
Kiến thức liên ngành là một điều cực kỳ quan trọng, việc cho rằng, chỉ cần am hiểu một lĩnh vực nào đó chuyên sâu, là sai lầm. Chẳng hạn, điều 62.5 Bộ luật tố tụng hình sự quy định: "Trường hợp bị hại chết, mất tích, bị mất hoặc bị hạn chế năng lực hành vi dân sự thì người đại diện thực hiện quyền và nghĩa vụ của người bị hại quy định tại Điều này". Theo phương pháp phản chứng: Giả sử quy định tại Điều 62.5 vừa nêu là đúng, là hợp lý. Thì khi Bị hại chết, sẽ buộc phải xác định Người đại diện cho Bị hại. Nhưng xác định ai là Người đại diện - Đương nhiên phải dựa trên quy định của Bộ luật dân sự (Bộ luật hình sự không quy định và không thể quy định nội dung này). Nhưng theo quy định của Bộ luật dân sự, thì không thể có đại diện trong trường hợp đó, vì lý do và căn cứ đã nêu trên. Cho nên suy ra, không thể áp dụng cái gọi là "Người đại diện" quy định tại Điều 62.5 Bộ luật tố tụng hình sự trong thực tế. Nói dễ hiểu, đúng ra, quy định này, phải dùng từ Người thừa kế/Người thân thích mới chính xác.
Chúng ta sẽ lấy một ví dụ, cho thấy Bộ luật hình sự/Bộ luật tố tụng hình sự, dùng từ thiếu chính xác như thế nào: A là Bị hại trong một vụ án hình sự và đã chết; A mồ côi cha mẹ, không có anh chị em ruột thịt, nhưng còn cả Ông bà nội và Ông bà ngoại. Nếu theo cách dùng từ của Bộ luật hình sự/Bộ luật tố tụng hình sự, thì cần phải xác định "Người đại diện" cho A. Vậy muốn biết ai là "Người đại diện" cho A, thì phải dựa theo Bộ luật dân sự. Nhưng theo quy định của Bộ luật dân sự, thì không thể có quan hệ đại diện cho một Người đã chết. Hay nói cách khác, không thể dựa trên quy định của Bộ luật dân sự để xác định Người đại diện cho A - Mọi thứ sẽ bế tắc. Nhưng trên thực tế trong trường hợp này, Người ta vận dụng quy định về Người thừa kế/Người thân thích để giải quyết vấn đề. Do đó, đúng ra Bộ luật hình sự/Bộ luật tố tụng hình sự, phải dùng thuật ngữ Người thừa kế/Người thân thích của Bị hại đã chết, thay vì dùng khái niệm "Người đại diện".
Viết tại Sài Gòn ngày 22/08/2026 – Luật sư: Đặng Bá Kỹ!
