02/08/2025
Xăng Sinh Học Và Phép 'Ảo Thuật' Của Những Con Số
Khi nghe đến "xăng sinh học" hay "xăng pha cồn", người dân bình thường hình dung ra hai điều: một là tốt hơn cho môi trường, hai là phải rẻ hơn đáng kể. Logic này vô cùng đơn giản: cồn ethanol sinh học, được sản xuất từ sắn, từ ngô, vốn có giá thành rẻ hơn xăng khoáng gốc rất nhiều.
Thế nhưng, thực tế ở các cây xăng Việt Nam lại là một câu chuyện khác, một nghịch lý khó hiểu. Trong khi ở Thái Lan, giá xăng E10 (pha 10% cồn) có thể rẻ hơn xăng thường tới 32%, thì ở Việt Nam, giá xăng E5 (pha 5% cồn) chỉ rẻ hơn xăng RON95 khoảng 1,2% - một sự chênh lệch nhỏ đến mức gần như vô nghĩa.
Và rồi một câu hỏi đầy trăn trở được đặt ra: Cồn rẻ hơn xăng rất nhiều, vậy phần chênh lệch khổng lồ đó đã "bốc hơi" đi đâu trên con đường từ nhà máy đến tay người tiêu dùng? Liệu chủ trương khuyến khích một sản phẩm tốt đẹp có đang bị biến thành một màn ảo thuật để che giấu một sự khuất tất nào đó không?
Chủ trương phát triển xăng sinh học là một chủ trương hoàn toàn đúng đắn. Nó mang theo một lời hứa kép: vừa giúp bảo vệ môi trường, giảm phát thải, vừa hỗ trợ ngành nông nghiệp trong nước, đảm bảo an ninh năng lượng. Để khuyến khích người dân sử dụng, công cụ hữu hiệu nhất chính là giá cả. Một mức giá rẻ hơn đáng kể sẽ là một thông điệp rõ ràng và mạnh mẽ nhất.
Thế nhưng, với mức chênh lệch chỉ 1,2% (khoảng 300 đồng/lít), lời hứa đó đã bị phai nhạt.
Nó không đủ sức khuyến khích: Người tiêu dùng sẽ không có động lực để thay đổi thói quen, để lựa chọn một sản phẩm mà họ còn có chút băn khoăn về kỹ thuật, chỉ để tiết kiệm một khoản tiền không đáng kể.
Nó làm chính sách trở nên vô nghĩa: Khi không thay đổi được hành vi của số đông, mục tiêu bảo vệ môi trường và các mục tiêu khác của chính sách cũng không thể đạt được.
Lời hứa màu xanh đã bị vô hiệu hóa bởi một con số chênh lệch ít ỏi một cách phi lý.
Khi được chất vấn, các cơ quan quản lý và doanh nghiệp đầu mối thường giải thích rằng giá xăng E5 phải "gánh" thêm nhiều chi phí như: chi phí phối trộn, chi phí vận chuyển riêng, chi phí hao hụt...
Đây chính là lúc chúng ta bước vào một mê cung. Những "chi phí" này là một chiếc hộp đen, một vùng mờ mà người dân không có cách nào kiểm chứng.
"Chi phí phối trộn" đó là bao nhiêu, được tính toán dựa trên cơ sở nào?
"Lợi nhuận định mức" cho xăng E5 có cao hơn một cách bất thường so với xăng khoáng không?
Có hay không việc các doanh nghiệp đầu mối, vốn không mặn mà với việc kinh doanh xăng E5 vì phức tạp hơn, đã cố tình "thổi" các chi phí này lên cao để giữ giá E5 gần bằng RON95, nhằm hướng người tiêu dùng sang sản phẩm mà họ muốn bán hơn?
Người dân không thể biết được trong những "chi phí" đó, có bao nhiêu là chi phí thật, và bao nhiêu là lợi nhuận được ngụy trang. Sự mập mờ trong cách tính giá chính là mảnh đất màu mỡ nhất cho những "khuất tất" sinh sôi.
Nếu cồn rẻ hơn, mà giá bán gần như không đổi, thì rõ ràng phần lợi nhuận chênh lệch đó đang chảy vào túi một ai đó.
1. Người chịu thiệt đầu tiên và rõ ràng nhất là người tiêu dùng.Họ bị tước đi quyền được hưởng lợi trọn vẹn từ một sản phẩm có chi phí đầu vào thấp hơn.
2. Người chịu thiệt thứ hai là chính môi trường và người nông dân. Chính sách thất bại, môi trường không được cải thiện như kỳ vọng, và đầu ra cho nông sản làm cồn cũng không được mở rộng.
3. Vậy ai là người được lợi? Câu trả lời khả dĩ nhất nằm ở các doanh nghiệp kinh doanh xăng dầu. Bằng cách duy trì một mức giá E5 cao một cách phi lý, họ có thể đang hưởng một biên lợi nhuận cao hơn trên mỗi lít xăng E5 bán ra, hoặc đơn giản là triệt tiêu sức cạnh tranh của nó để người dân tiếp tục sử dụng các loại xăng khoáng truyền thống.
Chủ trương phát triển xăng sinh học là đúng. Nhưng cách thực thi, đặc biệt là trong việc định giá, lại đang có những vấn đề nghiêm trọng. Vấn đề không nằm ở chất lượng xăng, mà nằm ở sự minh bạch của những con số.
Lòng tin của người dân, cũng giống như môi trường, cần sự trong sạch. Một chính sách chỉ thực sự "xanh" khi nó minh bạch từ gốc đến ngọn. Chừng nào giá xăng E5 còn là một công thức bí mật được giấu trong chiếc hộp đen của các chi phí định mức, thì chừng đó người dân vẫn có toàn quyền nghi ngờ rằng, có ai đó đang "pha chế" cả lợi ích của họ vào trong đó.
