22/09/2021
[TIÊU CHÍ KIỂM SOÁT TẬP TRUNG KINH TẾ: SỰ THAY ĐỔI GIỮA LUẬT CẠNH TRANH 2004 VÀ LUẬT CẠNH TRANH 2018] ❓
Trong nền kinh tế thị trường, tập trung kinh tế là hành vi phổ biến của các doanh nghiệp, bao gồm: sáp nhập, hợp nhất, mua lại doanh nghiệp, liên doanh giữa các doanh nghiệp (Điều 29 Luật Cạnh tranh), nhằm mục tiêu tăng cường tiềm lực kinh tế, tạo ra những doanh nghiệp có quy mô lớn hơn trước, do vậy có thể hình thành nên các doanh nghiệp có vị trí thống lĩnh hoặc độc quyền. Khi ở vị trí này, doanh nghiệp thường có xu hướng lạm dụng vị trí của mình để thực hiện các hành vi gây ảnh hưởng xấu đến thị trường, doanh nghiệp khác cũng như người tiêu dùng. Do vậy, các hành vi tập trung kinh tế phải được kiểm soát thông qua các quy định của pháp luật, mà cụ thể là Luật Cạnh tranh.
Theo quy định của pháp luật Việt Nam, các doanh nghiệp tập trung kinh tế thuộc ngưỡng thông báo tập trung kinh tế sẽ phải thực hiện thủ tục thông báo tập trung kinh tế đến Uỷ ban Cạnh tranh Quốc gia trước khi tiến hành tập trung kinh tế (hình thức tiền kiểm). Căn cứ theo khoản 2 Điều 33 Luật Cạnh tranh năm 2018, ngưỡng thông báo tập trung kinh tế được xác định căn cứ vào một trong các tiêu chí:
- Tổng tài sản trên thị trường Việt Nam của doanh nghiệp tham gia tập trung kinh tế;
- Tổng doanh thu trên thị trường Việt Nam của doanh nghiệp tham gia tập trung kinh tế;
- Giá trị giao dịch của tập trung kinh tế;
- Thị phần kết hợp trên thị trường liên quan của doanh nghiệp tham gia tập trung kinh tế.
Trong khi đó, Luật Cạnh tranh năm 2004 chỉ căn cứ vào tiêu chí duy nhất là ngưỡng thị phần kết hợp của các doanh nghiệp tham gia tập trung kinh tế để kiểm soát tập trung kinh tế. Vậy, vì sao lại có những thay đổi về tiêu chí kiểm soát tập trung kinh tế giữa Luật Cạnh tranh 2004 và Luật Cạnh tranh 2018?
Khi dự thảo Luật Cạnh tranh 2004 được đưa ra với quy định về tiêu chí kiểm soát tập trung kinh tế như nêu trên, Ủy ban thường vụ Quốc hội giải trình: Sở dĩ lựa chọn tiêu chí thị phần làm tiêu chí kiểm soát tập trung kinh tế, bởi lẽ tiêu chí này không bị lạc hậu theo thời gian, trong khi đó, tiêu chí doanh thu lại dễ bị thay đổi, dẫn đến việc phải điều chỉnh liên tục, gây khó khăn cho cơ quan quản lý nhà nước và doanh nghiệp. Tuy nhiên, nếu áp dụng theo một tiêu chí thị phần kết hợp thì mới chỉ dừng lại được ở việc kiểm soát và cấm tập trung kinh tế theo chiều ngang (TTKT giữa những doanh nghiệp cùng hoạt động trên một thị trường liên quan), vì: “Thị phần kết hợp là tổng thị phần trên thị trường liên quan của các doanh nghiệp tham gia vào tập trung kinh tế”, dẫn tới bỏ ngỏ việc kiểm soát TTKT theo chiều dọc hoặc hỗn hợp (không cùng trên thị trường liên quan). Bên cạnh đó, việc áp dụng tiêu chí trên cũng làm khá nhiều doanh nghiệp “cho rằng” thị phần của mình không đạt ngưỡng như vậy, cũng không thông báo với Cục quản lý cạnh tranh.
Chính vì những bất cập của Luật Cạnh tranh năm 2004, Luật Cạnh tranh 2018 đã đưa ra ngưỡng thông báo TTKT theo hướng mở rộng thêm các tiêu chí có tính “định lượng” cụ thể. Theo giải trình của Ủy ban thường vụ Quốc hội, nếu ngưỡng thông báo tập trung kinh tế chỉ căn cứ vào doanh thu, giá trị tài sản của doanh nghiệp đối với ngành nghề tham gia TTKT sẽ không kiểm soát được TTKT của các doanh nghiệp có năng lực tài chính và sức mạnh thị trường. Kinh nghiệm quốc tế cũng cho thấy các nước đều sử dụng một hoặc đồng thời nhiều tiêu chí thông báo TTKT, bao gồm doanh thu, tổng tài sản của một bên hoặc các bên tham gia TTKT. Như vậy, Luật Cạnh tranh năm 2018 đã mở rộng kiểm soát bao gồm cả những giao dịch TTKT theo chiều dọc và hỗn hợp, từ đó dự liệu kiểm soát được tập trung kinh tế hiệu quả hơn trước những biến động của kinh tế - xã hội trong từng giai đoạn, phù hợp với sự phát triển của nền kinh tế.