15/07/2017
Akut Dağ Hastalığı
Pek çok kişi arabayla, trenle ya da uçakla deniz seviyesinden 3500 metre yüksekliğe çıktığında en azından hafif bir rahatsızlık hisseder. Baş ağrısı, güçsüzlük hissi, nefes almada zorlanma, kalp atışlarının zorlaştığını hissetme, iştah kaybı, mide bulantısı, baş dönmesi, uyuma güçlüğü ve uykuda nefes alma düzensizliklerinin görülmesi yaygın komplikasyonlardır. Bunlar yükseğe ulaşır ulaşmaz oluşmayan ancak ilk 36 saat içinde gelişen Akut Dağ Hastalığı (ADH) belirtileridir.
ADH, gezginlerin aşağı yukarı yüzde ellisinde 3500 metrede gelişir, ancak çoğunda, %80 - %90 olasılıkla, 5000 metreye hızlı bir şekilde çıkıldığında oluşur.
Yükseklerdeki İklime Uyum Gösterme
Oksijen azlığının neden olduğu bu rahatsız edici etkiler, eğer yükselmeye devam edilmezse, genellikle iki üç gün içinde geçer. Bu şekilde yeni iklim şartlarına uyum gösterildikten sonra yeniden yavaş yavaş yükselmeye başlandığında rahatsızlıklar tekrarlayabilir.
Kişiden kişiye değişmesinden ötürü "Hangi yüksekliğe, hangi hızla ?" sorusunun kesin bir yanıtı yoktur, fakat 65-70 yaşına kadar olan sağlıklı bir insanda hızlı bir şekilde 3500 metreye ulaştığında bu ADH belirtileri gelişeceği söylenebilir. Deniz seviyesinden 3500 metreye hızla çıkmak pek akıllıca bir şey olmaz.
3500 metrenin üzerinde daha yükseklere tırmanma hızı yavaş olmalıdır, benim önerim 5000 metrede uykuya dalmadan önce bir haftalık bir süre geçirilmelidir. Bu, Tibet'de Lhasa' ya (3600 m) uçakla gelen ve kara yoluyla Everest Ana Kamp'ına (5200 m) gidecek olan yirmi kişiden oluşan bir grup için kabul edilebilir bir şeydir.
İnsanların sürekli olarak yaşadıkları yükselti yaklaşık olarak 5500 metredir, fakat dağ keşif ve gezilerinde 6000 metrede haftalarca kalmak olasıdır ve iklimine uyum gösterildiğinde, nefes almada zorlanmanın dışında, bu yükseltide oldukça rahat edilecektir.
Akut Dağ Hastalığının Önceden Bilinmesi ve Korunma
ADH'na kimin yakalanacağı ve kimin yakalanmayacağının önceden kestirilmesinin yöntemi, ne yazık ki, yoktur. Çocuklar yetişkinlere göre daha az yakalanırlar. Fiziksel olarak bu şartlara uyumlu olmak ve sigara içmekten kaçınmak korunmak için bir yol olabilirse de şart değildir. Yükseklerde fazla güç harcanmasını gerektiren hareketler, şartlara uygun olsun ya da olmasın, Akut Dağ Hastalığını daha kötüleştirir. İklimine uyum gösterinceye kadar aşırı çaba harcamaktan ve ağır yüklerden kaçınılmalıdır.
Kalp veya akciğer rahatsızlığı ya da yüksek tansiyonu olanlar 4000 metreden daha yükseğe çıkmadan önce uzman bir doktora danışmalıdırlar. İlaçlar ADH'nın gidişini ve ilerlemesini ters yönde etkileyebilir. Soluk alma hızını yavaşlattığı ve derin nefes almayı önlediği için uyku ilaçları almamak ve su tuttukları için doğum kontrol haplarından kaçınmak kesin kurallar olarak düşünülmektedir.
ADH'ından Korunmak
Son zamanlarda, vücuttaki sıvının azaltılması için kullanılan Diamox (acetazolamide) hakkında tanıtım yapılmaktadır. Yükseklere çıkmadan birkaç gün önce alınması durumunda, Diamox' un ADH'nı önlemesi konusunda hiç kuşku yoktur. Ben genellikle yükseklere çıkmadan üç gün önce ve 5000 metreye çıkıncaya kadar günde iki kez 250 mili gramlık Diamox vermekteyim. Bu ilacın nasıl etkili olduğu tam olarak bilinmemektedir, ancak nefes alma üzerine etkisi (uyku ilaçlarının tersine, uykuda iken nefes almayı hızlandırdığı ve daha derin nefes almayı sağladığından) sıvı tutulmasına olan etkisinden daha önemli olabilir.
Vitaminlerin, sarımsağın veya diğer yararlı bitkilerin korumaları konusunda herhangi bir kanıt bulunmamaktadır.
Bütün ilaçlar zararlarını da birlikte bulundurduklarından, Diamox alan gezginler bu ilacın yan etkilerine dikkat etmelidirler. Diamox'un yaygın olarak bilinen yan etkileri mide bulantısı, rahatsızlık hissi ve parmaklarda uyuşmadır. İlacın alınması kesildiğinde bu belirtiler geçer. Rapor edilen diğer yan etkiler ateş basması, ciltte kızarma, ağızda kuruluk, uyuşukluk veya heyecandır, fakat ben ilacı önerdiğimde bunları belirtmemekteyim.
Akut Dağ Hastalığının İyileştirilmesi
Rahatsız edici olduğu düşünülen Akut Dağ Hastalığı ciddi sonuçları olmayan geçici bir durumdur. Aspirin veya Panadol (paracetamol) baş ağrısının geçmesine yardımcı olur. Yolculuklardaki rahatsızlıklar için alınan Avomine (promethazine), Stemetil (prochlorperazine) ve Stugeron (cinnarizine) gibi ilaçlar da mide bulantısını önler.
Ciddi bir rahatsızlık söz konusu olmadığı sürece, kişisel olarak ilaç alınmamasından yanayım. Yalnızca oksijen azlığı için alıştırmalar yapılmalıdır. Eğer bir kişide ADH belirtileri varsa, iyileşmesi günler alacaksa veya kötüleşme gittikçe artıyorsa en uygun çözüm daha yükseğe çıkmamak ve aşağıya inmeyi düşünmektir.
Akut Dağ Hastalığının Şiddetli Biçimi: Akciğer ve Beyin Ödemi
Gezginlerin %2 sinden daha azında 4000 - 5000 metrelerde ve ara sıra da daha aşağılarda ciddi ADH görülür. "Yüksek İrtifa Akciğer Ödemi" bunlardan birisidir. Akciğerlerde sıvı birikir ve (birkaç dakika içinde gelişen) şiddetli bir hastalığa neden olur. Hastalığın belirtisi nefes alamama ve köpüklü bazen de kanlı balgamdır. Eğer birisi dinlenme halindeyken nefessiz kalıyorsa ya da göğüs hastası izlenimi uyandırıyorsa akciğer ödemi başlangıcından kuşku duyulmalıdır.
Solunum sistemlerinde ödem olan hastaların durumu ciddidir ve acil önlem olarak aşağı seviyeye indirilmelidirler. Genellikle 500 metre aşağıya inmek durumun daha kötüye gitmesini önler. Oksijen, vücuttan sıvının atılmasını sağlayan Lasix (frusemide, furosemide) ve steroid ilaçlar (beyin ödemine bakınız) gibi yardımcı olur.
"Beyin Ödemi", diğerlerine göre daha seyrek rastlanılan ADH' nın diğer bir şeklidir. Beyinde sıvı toplanması nedeniyle oluşur. Hastalar mantıksız ve uyuşukturlar, saatleri karıştırırlar ve yürüyüşleri dengesizdir. Çift görme olabilir. Durumu ciddi olan birisi hemen daha aşağı seviyeye indirilmelidir. İyileştirmek için dexamethasone (Decadron) gibi steroid ilaçlar kullanılmalıdır.
Her iki durumda da istenilen tıbbi öneri bulunmayabilir. Solunum sisteminde ya da beyinde ödem oluşması kuşkusu bulunan kişilerin acilen aşağı yükseltilere indirilmesi ve doktor görünceye kadar tekrar yükseklere çıkarılmaması gerekmektedir. Erken ve uygun tedavi uygulanırsa her iki durumda da tam bir iyileşme görülür.
Diğer Yüksek İrtifa Sorunları: Dış Ödemler
Bir kolun, bacağın ya da yüzün şişmesine neden olan sıvı birikmeleri ile uzun bir yürüyüş sonrası veya uyanıldığında karşılaşılır. Bu günler sonra ortaya çıkar, Akciğer veya Beyin Ödemi'nin belirtisi değildir.
Göz Kanamaları
Retina içindeki kanamalar (gözün arkasında çok küçük kan kabarcıkları) yaygın olarak 5000 metrede oluştuğu bilinmektedir, belirtilmiş olmamakla birlikte çok seyrek olarak sorun yaratırlar ve uzman olmayan kişilerce ancak özel aletle görülebilir. Çok seyrek olarak da bu minik kabarcıklar görmeyi bulandırır (görüşte bir boşluk oluşturur). Alçalma önerilir. Genellikle tam bir iyileşme sağlanır.
Özet
Akut Dağ Hastalığı yaygın, fazla ciddi olmamakla beraber zayıf düşürücü bir yüksek irtifa sorunudur. Çok seyrek olarak iki ölümcül durum yaratır, bunlar acil tıbbi yardım gerektiren Akciğer ve Beyin Ödemidir.
Yüksek irtifalara çıkacaklara kesinlikle şu söylenmelidir, "yavaş yavaş çıkın ve rahatsızlanan birisi iyileştirilemiyorsa -bütün dağlık ülkelerde herkese verilen öğüte uyarak- aşağı inin".
