GML consulting LLP

12/07/2026

Улсын Их Хурлын гишүүний ХУУЛЬ САНААЧЛАХ ЭРХ

Монгол Улсын Үндсэн хуулийн 26 дугаар зүйлийн 1 дэх хэсэгт “Ерөнхийлөгч, Улсын Их Хурлын гишүүн, Засгийн газар хууль санаачлах, ашиглах эрхийг хязгаарлах эрх олгохыг хориглоно.” гэж заасан. Энэ нь Улсын Их Хурлын гишүүнд хууль тогтоомжийн төсөл санаачлах бие даасан бүрэн эрх олгож байгаа боловч уг эрх нь гишүүний хувийн үзэл бодол, улс төрийн хүсэл сонирхлыг шууд хууль болгох эрх гэсэн үг биш юм. Харин Үндсэн хуульт байгуулал, ард түмний төлөөллийн мандат, нийтийн ашиг сонирхол, хүний эрх, хууль дээдлэх зарчим, парламентын дэг, төсөв санхүүгийн хязгаарлалт, бодлогын үндэслэлээр хянагдах нийтийн эрх зүйн бүрэн эрх гэж үзнэ.[1]

Онолын үндэслэл, тайлбар

Төлөөллийн ардчиллын сонгодог онолд парламентын гишүүн нь сонгогчдын шууд даалгаврыг механикаар биелүүлэгч бус, харин нийтийн ашиг сонирхлыг шүүн тунгааж шийдвэр гаргах төлөөлөгч гэж үздэг. Эдмунд Бёрк 1774 онд Бристолын сонгогчдод хэлсэн үгэндээ төлөөлөгч нь сонгогчдын хүсэл бодлыг хүндэтгэх боловч эцсийн шийдвэрийг өөрийн “шүүлт, тунгаалт”-аар гаргах ёстой гэж тайлбарласан. Түүний алдарт санаа нь: төлөөлөгч сонгогчдод зөвхөн хөдөлмөрөө бус, “judgment” буюу шүүн тунгаах чадвараа өртэй бөгөөд түүнийг сонгогчдын санал бодолд золиосолбол үйлчилж байгаа бус, харин урваж байгаа хэрэг болно гэсэн агуулгатай.[2]

Энэ онолын утга нь хууль санаачлах эрхийг “хувийн үзэл бодлоо хуульчлах эрх” гэж бус, “нийтийн ашиг сонирхлыг бодлогын болон эрх зүйн үндэслэлээр хэлбэржүүлэх эрх” гэж ойлгох ёстойг харуулдаг. Өөрөөр хэлбэл УИХ-ын гишүүн хууль санаачлахдаа өөрийн улс төрийн байр суурьтай байж болох боловч төсөл нь Үндсэн хууль, хүний эрх, нийтийн ашиг, санхүүгийн боломж, хэрэгжилтийн бодит нөхцөл, нийгмийн үр нөлөөгөөр заавал шүүгдэх ёстой.

Жон Стюарт Милль төлөөллийн засаглалын гол чанарыг олон нийтийн ашиг сонирхлыг хэлэлцүүлэг, мэтгэлцээн, хяналт, зөвшилцлөөр дамжуулан илэрхийлэхэд оршино гэж үзсэн. Түүний “Considerations on Representative Government” бүтээлд сайн засаглал нь зөвхөн эрх мэдэл хэнд байгаа тухай бус, тухайн эрх мэдэл нийгмийн нийтлэг сайн сайхныг хангахуйц байгууллын хэлбэрээр хэрэгжиж байгаа эсэхтэй холбоотой гэж тайлбарладаг.[3]

“Чөлөөт мандат” ба “захирамжит мандат”-ын ялгаа

Олон улсад парламентын гишүүний бүрэн эрхийг үндсэндээ хоёр онолоор тайлбарладаг. Нэгдүгээрт, “захирамжит мандат” буюу "imperative mandate" нь гишүүн сонгогч, нам, бүлэг, тодорхой ашиг сонирхлын бүлгийн зааврыг заавал биелүүлэх ёстой гэсэн ойлголт юм. Хоёрдугаарт, “чөлөөт мандат” буюу "free mandate" нь гишүүн улс орны нийтлэг ашиг сонирхлыг төлөөлж, шийдвэрээ Үндсэн хууль, хууль, итгэл үнэмшил, бодлогын үндэслэлд тулгуурлан гаргана гэсэн ойлголт юм.

Парламент хоорондын холбооны “The Parliamentary Mandate” харьцуулсан судалгаанд парламентын мандатын мөн чанар, үргэлжлэх хугацаа, хэрэгжилтийн хэлбэрийг 130 гаруй парламентын мэдээлэлд үндэслэн харьцуулсан бөгөөд орчин үеийн парламентын гол чиг хандлага нь гишүүнийг зөвхөн тойргийн эсвэл намын захиалгын төлөөлөгч бус, үндэсний хэмжээний нийтийн ашиг сонирхлын төлөөлөгч гэж үзэхэд оршдог.[4]

УИХ-ын гишүүний хууль санаачлах эрх нь дараах гурван түвшний хязгаартай байна. Нэгдүгээрт, Үндсэн хуулийн хязгаар буюу санаачилсан хууль нь Үндсэн хууль, хүний эрх, төрийн байгууллын зарчимд нийцэх ёстой. Хоёрдугаарт, нийтийн ашиг сонирхлын хязгаар буюу хууль нь зөвхөн тухайн гишүүн, нам, бүлэг, салбарын явцуу ашиг сонирхлыг бус нийт иргэн, нийгмийн бодит хэрэгцээг харгалзах ёстой. Гуравдугаарт, парламентын процедурын хязгаар буюу төсөл нь хэлэлцүүлэг, санал хураалт, байнгын хорооны шүүлт, олон нийтийн оролцоо, төсөв санхүүгийн тооцооллоор дамжин баталгаажих ёстой.

Олон улсын туршлага

Их Британид Засгийн газрын бус гишүүд “Private Members’ Bills” буюу хувийн гишүүний хуулийн төсөл санаачлах боломжтой. Гэвч ийм төсөл нь гишүүний хувийн санал төдий бус, парламентын нийтлэг хууль тогтоох процессоор заавал дамждаг. Их Британийн парламентын тайлбарт гишүүн хувийн хуулийн төслийг ballot, ten minute rule, presentation гэсэн гурван хэлбэрээр өргөн мэдүүлж болох боловч бүрэн хууль болохын тулд хоёр танхимын хэлэлцүүлэг, санал хураалт, хааны зөвшөөрөл зэрэг бүх шатны журмыг давах шаардлагатай гэж тайлбарласан байна.[5]

Канадын парламентын практикт “Private Member’s Bill” нь сайд бус гишүүнээс парламентад өргөн мэдүүлсэн хууль тогтоомжийн санаачилга бөгөөд уг төсөл парламентын хэлэлцүүлгээр батлагдах, өөрчлөгдөх, эсхүл унах боломжтой. Энэ нь гишүүний санаачилга парламентаар батлагдах хүртлээ зөвхөн саналын шинжтэй бөгөөд хууль болох эсэх нь институцийн хамтын шийдвэрээс хамаардаг болохыг харуулна.[6]

Их Британийн Үндсэн хуулийн онолч Уолтер Бэйжхот парламентын тогтолцоонд хууль тогтоох болон гүйцэтгэх эрх мэдлийн харилцаа нь онолын хувьд бүрэн тусгаар биш, харин кабинетээр дамжин нягт холбогддог гэж тайлбарласан. Түүний “The English Constitution” бүтээлд Английн Үндсэн хуулийн “үр ашигтай нууц” нь гүйцэтгэх ба хууль тогтоох эрх мэдлийн ойр холбоонд оршино гэж үзсэн. Энэ нь парламентын гишүүний хууль санаачлах эрхийг дан ганц хувийн санаачилга бус, нам, кабинет, парламентын олонх, хяналт-тэнцлийн систем дотор хэрэгждэг бүрэн эрх гэж ойлгох үндэслэл болдог.[7]

Монгол Улсад хууль санаачлах эрхийн хэрэгжилт

Монгол Улсын хувьд УИХ-ын гишүүн хууль санаачлах эрхтэй боловч энэ эрхийн агуулга нь тухайн гишүүний хувийн үзэл бодлоос илүү өргөн хүрээтэй. Үндсэн хуулийн 20 дугаар зүйлд Улсын Их Хурал төрийн эрх барих дээд байгууллага бөгөөд хууль тогтоох эрх мэдэл гагцхүү түүнд хадгалагдана гэж заасан. Харин 26 дугаар зүйлд гишүүн хууль санаачлах эрхтэй гэж заасан нь ганц гишүүн хууль “батлах” эрхтэй гэсэн үг биш, харин хууль тогтоох үйл явцыг эхлүүлэх эрхтэй гэсэн утгатай.[8]

Иймээс хууль санаачлах эрхийг дараах байдлаар ойлгох нь зүйтэй. Нэгдүгээрт, энэ нь гишүүний улс төрийн эрх биш, харин Үндсэн хуулиар олгогдсон нийтийн эрх зүйн бүрэн эрх юм. Хоёрдугаарт, энэ нь хувийн үзэл бодлыг хууль болгох эрх биш, харин нийтийн хэрэгцээ, бодлогын үндэслэл, эрх зүйн шаардлагыг хууль тогтоомжийн хэлбэрт оруулах эрх юм. Гуравдугаарт, энэ нь бие даасан боловч хязгааргүй эрх биш; Үндсэн хууль, хүний эрх, төсөв санхүү, хууль тогтоомжийн уялдаа, хэрэгжилтийн боломж, парламентын дэгээр хязгаарлагдана. Дөрөвдүгээрт, хууль санаачлагч гишүүн нь өөрийн үзэл бодлыг илэрхийлж болох боловч уг үзэл бодол Улсын Их Хурлын чуулганы хуралдаанаар хэлэлцэгдэн шүүн тунгаагдаж хууль болох ёстой.

Дүгнэлт

УИХ-ын гишүүний хууль санаачлах эрх нь төлөөллийн ардчиллын чөлөөт мандатын хүрээнд хэрэгжих Үндсэн хуулийн бүрэн эрх мөн. Гэвч уг эрхийг тухайн гишүүний хувийн үзэл бодлыг шууд хуульчлах боломж гэж ойлгож болохгүй. Бёрк, Милль, Бэйжхот зэргийн бүтээлээс үзвэл парламентын гишүүн нь сонгогчдын санал бодол, намын байр суурь, өөрийн итгэл үнэмшлийг харгалзах боловч эцсийн байдлаар нийтийн ашиг сонирхол, Үндсэн хууль, хууль дээдлэх зарчим, бодлогын үндэслэлд захирагдах ёстой.

УИХ-ын гишүүний хууль санаачлах эрхийн агуулгыг “гишүүний үзэл бодлын эрх” гэж бус, “нийтийн ашиг сонирхлыг хууль тогтоомжийн хэлбэрт оруулах Үндсэн хуулийн хариуцлагатай бүрэн эрх” гэж тодорхойлох нь онолын болон эрх зүйн хувьд илүү үндэслэлтэй юм.

Эх сурвалжийн жагсаалт

1. Burke, E. (1774). Speech to the Electors of Bristol.
2. Mill, J. S. (1861). Considerations on Representative Government.
3. Bagehot, W. (1867). The English Constitution.
4. Inter-Parliamentary Union. (2000). The Parliamentary Mandate: A Global Comparative Study.
5. Inter-Parliamentary Union & UNDP. (2012). Global Parliamentary Report: The Changing Nature of Parliamentary Representation.
6. Монгол Улсын Үндсэн хууль, 1992 он.

[1] https://en.iss.gov.mn/?page_id=68 "The Constitution of Mongolia"
[2] https://press-pubs.uchicago.edu/founders/documents/v1ch13s7.html "Edmund Burke, Speech to the Electors of Bristol"
[3] https://www.gutenberg.org/files/5669/5669-h/5669-h.htm "Considerations on Representative Government"
[4]https://archive.ipu.org/PDF/publications/mandate_e.pdf "THE PARLIAMENTARY MANDATE"
[5] https://www.parliament.uk/about/how/laws/bills/private-members/ "Private Members' bills"
[6] https://www.ourcommons.ca/marleaumontpetit/DocumentViewer.aspx?DocId=1001&Language=E&Sec=Ch16&Seq=3 "The Legislative Process - Types of Bills"
[7] https://en.wikisource.org/wiki/The_English_Constitution_%28Bagehot%2C_1894%29/The_Cabinet "The English Constitution (Bagehot, 1894)/The Cabinet"
[8] https://en.constitutionalcourt.mn/the-constitution-of-mongolia/ "The Constitution of Mongolia"

12/07/2026

Хууль зүйн шинжлэх ухааны шинэ онол, үзэл баримтлалууд

Хууль зүйн шинжлэх ухаанд байгалийн шинжлэх ухаан шиг нэг мөр батлагддаг “нээлт” ховор. Харин өмнөх онол, ойлголтыг шинэчлэх, үгүйсгэх байдлаар шинэ онол, загвар, тайлбарын хүрээ бий болдог. 2025-2026 онд гарсан шинэ онолын саналуудыг түүвэрлэн авч үзвэл.

1. Алгоритмын шударга ёсны эпистемологийн дилемм

Huan Zheng, “The Epistemological Dilemma of Algorithmic Justice: What is Lost When Law Becomes ‘Computable’?” - Law and Philosophy, 2026.
Энэ онолын үндсэн санаа нь хуулийг бүрэн тооцоолж, алгоритмчлах оролдлого танин мэдэхүйн ангиллын алдаа дээр суурилдаг гэж үзсэнд оршино. Хууль нь зөвхөн дүрэм, өгөгдөл биш, хэлний зорилго, ёс суртахууны үнэлгээ, нийгмийн нөхцөл, шүүгчийн практик мэргэн ухааныг агуулдаг. Тиймээс хиймэл оюун ухаан хууль зүйн дүгнэлтийг дуурайж болох ч хууль зүйн үндэслэлийг бүрэн орлож чадахгүй гэж тайлбарласан. DOI: 10.1007/s10982-026-09564-9.
Энэхүү судалгааны шинэлэг тал нь алгоритмын алдааг техникийн доголдол биш, харин хуулийн мөн чанар ба тооцооллын логикийн хоорондын бүтцийн зөрчил гэж үздэг.

2. Халамжийн эрх зүйн нэгдсэн ойлголт

Ira Chadha-Sridhar, “The Legal Concept of Care” - Law and Philosophy, 2026.
Зохиогч иргэний гэм хорын эрх зүй, эмнэлгийн эрх зүй, гэр бүлийн эрх зүйд хэрэглэгддэг “care” буюу халамж, анхаарал гэсэн ойлголтууд тусдаа биш, нэг ерөнхий эрх зүйн ойлголтын өөр хэлбэрүүд гэж үзсэн. Халамжийг дараах бүтэцтэй гэж үзсэн байна. Үүнд:
-үйлдэл;
-хандлага;
-тогтвортой зан төлөв гэсэн гурван бүрэлдэхүүнтэй болгож, үүнээс халамжлах, анхаарах, болгоомжтой байх гэсэн гурван төрлийн үүргийг гаргасан. DOI: 10.1007/s10982-026-09565-8.
Уг судалгааны шинэлэг тал нь халамжийг зөвхөн ёс суртахууны үнэт зүйл бус, салбар дундын нэгдсэн эрх зүйн ойлголт болгож байна.

3. Хохирлын эсрэг нөхцөлийн шинэ онол

B. Teng, “Loss Counterfactuals” - Oxford Journal of Legal Studies, 2026.
Хохирлыг тогтоохдоо “хууль бус үйлдэл гараагүй бол юу болох байсан бэ?” гэсэн төсөөлсөн нөхцөлтэй бодит байдлыг харьцуулдаг. Судалгаанд энэ асуудлыг анх удаа зарчимчлан системчилж:
- үндсэн дүрэм нь зөрчил гараагүй бол бодитоор юу болох байсан нөхцөл,
үл хамаарах тохиолдол нь норматив үндэслэлтэйгээр тусгайлан зохиосон нөхцөл гэсэн дүрэм, үл хамаарах тохиолдлын загвар дэвшүүлсэн.
Судалгааны шинэлэг тал нь хохирол, шалтгаант холбооны суурь болсон төсөөлсөн нөхцөлийг тусдаа эрх зүйн онол болгон боловсруулжээ.

4. Гэрээний сонголтын “хоёр эрх мэдлийн загвар”

M. Frey, “Election Defined” - Oxford Journal of Legal Studies, 2026.
Гэрээг цуцлах эсвэл хүчин төгөлдөр хэвээр үлдээх сонголтыг уламжлалт онолоор нэг эрх мэдлийн өөр үр дагавар гэж үздэг. Шинэ онолд үүнийг дараах байдлаар ангилсан байна. Үүнд:
1. гэрээг цуцлах эрх мэдэл;
2. гэрээг баталгаажуулах эрх мэдэл гэсэн харилцан бие биеэ устгадаг хоёр тусдаа эрх мэдэл гэж тайлбарласан. Нэгийг хэрэгжүүлэхэд нөгөө нь үгүй болно. DOI: 10.1093/ojls/gqag003.
Тус судалгааны шинэлэг тал нь гэрээний талын сонголт яагаад эцсийн бөгөөд буцаах боломжгүй байдгийг эрх мэдлийн бүтцээр тайлбарладаг.

5. Байгалийн эрхээс “экологийн засаглалын парадигм” руу шилжих онол

Lael K. Weis, Robert Mullins, “Does Nature Need Rights?” - Oxford Journal of Legal Studies, 2025.
Уламжлалт “байгальд эрх олгох” загвар нь байгалийг хүний нэгэн адил эрх эдлэгч хуулийн этгээд болгоход төвлөрдөг. Зохиогчид үүнийг хангалтгүй гэж үзээд засаглалын парадигм санал болгосон.Үүнд:
- байгалийн “эрх”-ээс экологийн үүрэг рүү;
- хуулийн этгээдийн статусаас экологийн хамтын нийгэмлэгийн гишүүнчлэл рүү;
- маргаан шийдвэрлэхээс эрх мэдлийн харилцааг өөрчлөхөд шилжинэ.
DOI: 10.1093/ojls/gqaf021.
Дээрх судалгааны шинэлэг тал нь байгаль хамгааллыг шинэ эрх тунхаглах бус, төрийн эрх мэдэл, институц, шийдвэр гаргалтыг экологийн зарчимд шилжүүлэх асуудал гэж үздэг.

6. Процедурын гэрээний загварын ерөнхий онол

Julien Chaisse, “Investment Facilitation Agreements and Treaty Function Reordered: A Theory of Procedural Treaty Design” - International & Comparative Law Quarterly, 2026.
Энэ онолоор олон улсын гэрээний гол үүргийг зөвхөн эрх тогтоох, зөрчилд хариуцлага тооцох, арбитраар шийдвэрлэхэд бус, дотоодын захиргааны байгууллагуудын ажиллагааг уялдуулахад оршино гэж үзжээ. Онолын зургаан элемент ба үүнд:
- ил тод байдал;
- захиргааны зохицуулалт;
- оролцогчид дэмжлэг үзүүлэх;
- маргаанаас урьдчилан сэргийлэх;
- чадавх бэхжүүлэх;
- тогтвортой хөгжил.
Хууль зүйн дэг журам нь шүүхийн шийдвэрээс гадна зохицуулалт, хамтын ажиллагаагаар бүрдэж болно гэж үзсэн. DOI: 10.1017/S0020589326101365.

7. Хувийн нууц ба ялгаварлан гадуурхалтын “ижил төстэй зөрчлийн онол”

Alice Schneider, “Analogous Wrongs: Privacy Invasions and Discrimination” - Oxford Journal of Legal Studies, 2025.
Энэ онол хувийн нууц зөрчих болон ялгаварлан гадуурхах үйлдлийг хоёр тусдаа зөрчил бус, танин мэдэхүйн хувьд ижил бүтэцтэй байж болно гэж үздэг.
Ялгаварлан гадуурхалт нь хууль бус үндэслэлээр хүнийг өөрөөр харьцах явдал бол хувийн нууцын зөрчил нь мөн хүний тухай мэдээллийг хууль бус үндэслэлээр мэдэх, ангилах, дүгнэх танин мэдэхүйн төлөв байж болно. DOI: 10.1093/ojls/gqae041.
Тухайлбал, судалгааны шинэлэг тал нь хувийн нууцын зөрчил заавал мэдээллийг нийтэд тараасан үед үүсэхгүй; хууль бус үндэслэлээр мэдсэн, таамагласан, ангилсан үеэс үүсэж болно.

8. Хувь хүний генетикийн нууцаас бүлгийн генетикийн нууц руу шилжих онол

J. Chen, W. Li, “Emerging, Challenges and Modernization Path of Gene Privacy in China: From Personal Privacy to Group Privacy” - Philosophy, Ethics, and Humanities in Medicine, 2025.
Генетикийн мэдээлэл нь зөвхөн шинжилгээ өгсөн хүнийг бус дараах хүмүүст мөн хамаарал гэж үзсэн. Үүнд:
- эцэг эх;
- хүүхэд;
- ах, дүү;
- угсаатны болон газар зүйн бүлэг;
- ирээдүйн үе зэрэг бусад хүний талаар мэдээлэл гаргах боломжтой. Тиймээс зөвхөн хувь хүний зөвшөөрөлд тулгуурласан хамгаалалт хангалтгүй бөгөөд бүлэг өөрийн гэсэн бие даасан мэдээллийн ашиг сонирхолтой гэж үзжээ. DOI: 10.1186/s13010-025-00201-2.
Тухайн судалгааны шинэлэг тал нь генетикийн нууцын эрхийг дан ганц хувь хүний өмчлөл, зөвшөөрлийн асуудал бус, хамтын болон харилцан хамааралтай эрх гэж үздэг.

9. Алгоритмын нийгмийн шинэ үндсэн хуулийн онол

Matej Avbelj, “Reconceptualizing Constitutionalism in the AI-Run Algorithmic Society” - German Law Journal, 2024.
Уламжлалт үндсэн хуулийн онол төрийн эрх мэдлийг хязгаарлахад төвлөрдөг. Гэтэл алгоритмын нийгэмд хүний эрх, боломж, мэдээллийн орчныг төрөөс гадна платформ, өгөгдлийн сан, программын код, хиймэл оюун ухаан тодорхойлж байна. Иймээс үндсэн хуульт ёсыг:
- төрийн институц;
- нийгэм-улс төрийн бүтэц;
- философи, үнэт зүйл;
- платформ ба алгоритмын эрх мэдэл гэсэн олон түвшинд дахин тодорхойлох шаардлагатай гэж үзжээ. DOI: 10.1017/glj.2024.35.

11/03/2026

ЗАХИРГААНЫ ЭРХ ЗҮЙН НЭРТ ЭРДЭМТЭД

Захиргааны эрх зүй гэдэг бол төрийн эрх мэдэл иргэдтэй хэрхэн харилцах, захиргааны байгууллага эрх мэдлээ хэрхэн хэрэгжүүлэх, мөн иргэний эрхийг хэрхэн хамгаалах талаар судалдаг хууль зүйн салбар. Энэ салбар XIX зуунд Франц, Герман зэрэг улсад эхэлж, XX-XXI зуунд АНУ, Их Британи, Европын холбоо, Азийн орнуудын судлаачид хөгжүүлсэн.

Захиргааны эрх зүйн орчин үеийн шинжлэх ухаан 3 том уламжлалаас бүрддэг гэж судлаачид үздэг.

1. Франц-Германы Continental administrative law буюу эх газрын уламжлал
(Otto Mayer, Jean Rivero гэх мэт)
- захиргааны эрх зүйн онолын суурийг тавьсан.
2. Англо-саксоны Common law буюу шүүхийн хяналтын уламжлал
(Davis, Jaffe, Craig, Elliott гэх мэт)
- judicial review-ийн онолыг хөгжүүлсэн.
3. Global Administrative Law буюу Орчин үеийн захиргааны эрх зүй
(Sabino Cassese зэрэг)
- олон улсын байгууллагын захиргааны зохицуулалтыг судалдаг шинэ чиглэл.

Захиргааны эрх зүйн нэрт эрдэмтэнийн хууль зүйн шинжлэх ухаанд оруулсан хувь нэмэр.

1. АНУ - Yale University-ийн эрдэмтэн Kenneth Culp Davis “Administrative Law Treatise” (1958-1984) хэмээх олон боть бүтээл туурвиж, administrative discretion буюу захиргааны байгууллагын эрх мэдлийн хязгаарлалтыг онолын түвшинд тайлбарласан. Түүний үзэл санаа АНУ, Канад, Австрали зэрэг нийтлэг эрх зүйн тогтолцоотой орнуудад захиргааны эрх зүйн онолын үндэс болсон.

2. АНУ - Harvard University-ийн эрдэмтэн Louis L. Jaffe “Judicial Control of Administrative Action” (1965) номоороо шүүхийн хяналт захиргааны үйл ажиллагаанд зайлшгүй хэрэгтэй гэсэн онолыг боловсруулсан. Энэ үзэл санаа АНУ болон Европын орнуудад захиргааны шүүхийн хяналтын хөгжлийг хүчтэй нөлөөлсөн.

3. АНУ - Yale University-ийн эрдэмтэн Jerry L. Mashaw “Bureaucratic Justice” (1983) бүтээлдээ захиргааны шийдвэр гаргах үйл явц дахь шударга ёсны стандартыг судалсан. Түүний онол төрийн байгууллагын шийдвэр гаргалтыг нийгмийн шударга ёстой холбож тайлбарласан байна.

4. АНУ - Harvard Law School-ийн эрдэмтэн Cass R. Sunstein “After the Rights Revolution” (1990) болон олон бүтээлдээ administrative constitutionalism буюу захиргааны байгууллага үндсэн эрхийг хэрэгжүүлэх үүрэгтэй гэсэн онолыг хөгжүүлсэн.

5. АНУ - Columbia University-ийн эрдэмтэн Richard J. Pierce Jr. “Administrative Law Treatise” болон “Administrative Law and Process” бүтээлүүдээрээ захиргааны зохицуулалтын эдийн засгийн шинжилгээг хууль зүйн судалгаанд нэвтрүүлсэн байна.

6. АНУ - Columbia University-ийн эрдэмтэн Peter L. Strauss “The Place of Agencies in Government” бүтээлдээ захиргааны байгууллагын үндсэн хуулийн байр суурийг тайлбарлажээ.

7. АНУ - University of Minnesota-ийн эрдэмтэн Kristin E. Hickman “Administrative Law: Examples and Explanations” зэрэг бүтээлүүдээр татварын захиргааны эрх зүйн онолыг хөгжүүлсэн байна.

8. Их Британи - Oxford University-ийн эрдэмтэн Paul Craig “Administrative Law” (1994, олон удаа хэвлэгдсэн) номоор rule of law ба judicial review-ийн орчин үеийн онолыг боловсруулсан.

9. Их Британи - Cambridge University-ийн эрдэмтэн Mark Elliott “The Constitutional Foundations of Judicial Review” бүтээлээр захиргааны шүүхийн хяналтын үндсэн хуулийн суурийг тайлбарласан байна

10. Их Британи - Oxford University-ийн эрдэмтэн Carol Harlow “Administrative Law and Government Accountability” номоор accountability буюу төрийн байгууллагын хариуцлагын онолыг хөгжүүлжээ.

11. Их Британи - Oxford University-ийн эрдэмтэн Christopher Forsyth Захиргааны эрх зүйн үндсэн ойлголтуудыг “Judicial Review and the Constitution” бүтээлээр ultra vires doctrine-ыг тайлбарлан хөгжүүлсэн байна.

12. Их Британи - University of Cambridge-ийн эрдэмтэн Mark Freedland Захиргааны зохицуулалт ба хөдөлмөрийн эрх зүйн харилцааг холбосон судалгаагаараа танигдсан байна.

13. Франц - Université Paris-ийн эрдэмтэн Jean Rivero “Droit Administratif” номоор Францын захиргааны эрх зүйн service public (нийтийн үйлчилгээ) онолыг системчилсэн байна.

14. Франц - University of Paris-ын эрдэмтэн Georges Vedel Францын захиргааны эрх зүйн Conseil d’État-ийн практик дээр суурилсан онолын системийг хөгжүүлжээ.

15. Франц - Paris 1 Panthéon‑Sorbonne University-ийн эрдэмтэн Prosper Weil “Administrative Law” бүтээлээр төрийн захиргааны эрх мэдэл ба иргэний эрхийн тэнцвэрийг тайлбарласан байна.

16. Герман - University of Strasbourg, University of Leipzig-ын эрдэмтэн Otto Mayer “Deutsches Verwaltungsrecht” (1895) номоор орчин үеийн захиргааны эрх зүйн шинжлэх ухааны үндэсийг тавьсан байна.

17. Герман - Ernst Forsthoff “Der Staat der Industriegesellschaft” бүтээлдээ нийгмийн үйлчилгээний төр (social state) онолыг хөгжүүлжээ.

18. Герман - University of Heidelberg-ын эрдэмтэн Eberhard Schmidt-Aßmann “Das Allgemeine Verwaltungsrecht” бүтээлээрээ Европын захиргааны эрх зүйн системчилсэн онолыг боловсруулсан.

19. Герман - Ludwig Maximilian University of Munich-ын эрдэмтэн Hans-Jürgen Papier Германы Үндсэн хуулийн шүүхийн шүүгч байсан бөгөөд төрийн захиргааны эрх мэдлийн хязгаарлалт-ыг судалсан.

20. Итали - LUISS Guido Carli-ын эрдэмтэн Sabino Cassese (Scuola Normale Superiore)
“The Global Administrative Law” онолоор олон улсын болон дэлхийн захиргааны эрх зүйн шинэ чиглэлийг бий болгосон.

21. Нидерланд - University of Leeds-ын эрдэмтэн René de la Feria Европын захиргааны зохицуулалтын системийг судалсан байна.

22. Испани - Complutense University of Madrid-ын эрдэмтэн Eduardo García de Enterría “Curso de Derecho Administrativo” номоор Испанийн захиргааны эрх зүйн орчин үеийн системийг хөгжүүлсэн байна.

23. Канад - Queen’s University-ын эрдэмтэн David Mullan “Administrative Law” бүтээлээр Канадын захиргааны шүүхийн хяналтын онолыг боловсруулсан байна.

24. Австрали - Monash University-ын эрдэмтэн Matthew Groves “Modern Administrative Law” бүтээлээр common law орнуудын захиргааны хяналтын механизмыг судалсан байна.

25. Австрали - University of New South Wales-ын эрдэмтэн Mark Aronson “Judicial Review of Administrative Action” номоор шүүхийн хяналтын орчин үеийн онол-ыг хөгжүүлжээ.

26. Энэтхэг - University of Warwick-ын эрдэмтэн Upendra Baxi Төрийн захиргааны эрх мэдлийг хүний эрхийн хүрээнд хянах тухай судалгаагаараа танигдсан байна.

27. Энэтхэг - University of Rajasthan-ын эрдэмтэн M.P. Jain “Indian Administrative Law” номоор Энэтхэгийн захиргааны эрх зүйн системийг судалсан тогтоожэ.

28. Япон - University of Tokyo-ын эрдэмтэн Yoichi Higuchi Японы захиргааны эрх зүй ба үндсэн хуулийн харилцааг судалсан байдаг.

29. Сингапур - National University of Singapore-ын эрдэмтэн Thio Li-Ann Захиргааны шүүхийн хяналт ба үндсэн эрхийн хамгаалалтыг судалсан.

30. Өмнөд Африк - University of Cape Town-ын Cora Hoexter “Administrative Law in South Africa” номоор захиргааны шударга ажиллагаа (administrative justice)-ийн онолыг хөгжүүлсэн байна.

11/03/2026

11/03/2026

Үндсэн хуулийн эрх зүйн докторуудын хууль зүйн шинжлэх ухаанд оруулсан хувь нэмэр.

Үндсэн хууль нь төрийн эрх мэдлийг хязгаарлахын зэрэгцээ хүний эрх, ардчиллын институцийг баталгаажуулдаг суурь эрх зүйн баримт бичиг юм. Иймээс Үндсэн хуулийн эрх зүйн онолыг хөгжүүлэхэд олон улсын нэр хүндтэй эрдэмтдийн судалгаа, тайлбар, харьцуулсан шинжилгээ онцгой ач холбогдолтой байдаг. Иймд Үндсэн хуулийн эрх зүйн шинжлэх ухаанд оруулсан эрдэмтэдийн хувь нэмэрийг талаар товч мэдээллийг тусгалаа.

1. Yale University-ын Bruce Ackerman.
Үндсэн хуулийн өөрчлөлт нь ард түмний улс төрийн идэвхтэй оролцоотой “constitutional moments”-оор бий болдог гэсэн онолыг боловсруулж, ардчилсан үндсэн хуулийн хөгжлийн шинэ тайлбар дэвшүүлсэн байна.

2. Harvard Law School-ын Laurence H. Tribe.
Үндсэн хуулийн тайлбар зүйн системчилсэн онолыг боловсруулж, “American Constitutional Law” бүтээлээрээ Үндсэн хуулийн эрх зүйн судалгаанд суурь бүтээл үлдээсэн юм.

3. Harvard University-ын Cass R. Sunstein.
Үндсэн хуулийн тайлбарын “minimalism” онолыг хөгжүүлж, шүүхийн шийдвэр нь өргөн хүрээтэй улс төрийн онол тогтоохоос илүү тодорхой маргаанд төвлөрөх ёстой гэсэн зарчмыг дэвшүүлсэн байна.

4. Yale University-ын Akhil Reed Amar.
АНУ-ын Үндсэн хуулийн үүсэл, хөгжлийг түүхэн процессоор нь тайлбарласан судалгаагаар Үндсэн хуулийн институцийн түүхэн онолыг хөгжүүлсэн байна.

5. Harvard Law School-ын Mark Tushnet.
Харьцуулсан Үндсэн хуулийн эрх зүй болон “weak-form judicial review” онолоор шүүхийн хяналт ба парламентын ардчиллын харилцааг шинээр тайлбарлажээ.

6. University of California, Berkeley School of Law-ын Erwin Chemerinsky.
Үндсэн хуулийн маргаан хянан шийдвэрлэх онол, шүүхийн практикт нөлөөлсөн судалгаагаар орчин үеийн Үндсэн хуулийн эрх зүйн сургалт, судалгаанд чухал хувь нэмэр оруулсан.

7. Columbia University-ын Madhav Khosla.
Хөгжиж буй орнуудын Үндсэн хуулийн институцийн дизайн, ардчиллын үндсэн хуулийн тогтолцооны харьцуулсан судалгааг хөгжүүлжээ.

8. University of Pretoria-ын Charles Manga Fombad.
Африкийн улс орнуудын Үндсэн хуулийн шинэчлэл, ардчиллын институцийн харьцуулсан судалгаагаар бүс нутгийн үндсэн хуулийн эрх зүйн онолыг хөгжүүлсэн.

9. University of Berlin-ын Dieter Grimm.
Германы Холбооны Үндсэн хуулийн шүүхийн шүүгчээр ажилласан туршлагадаа тулгуурлан Үндсэн хуулийн шүүхийн хяналтын онол болон Европын үндсэн хуулийн интеграцийн асуудлыг судалжээ.

10. Cardozo School of Law-ын Michel Rosenfeld.
Үндсэн хуулийн тайлбар зүй, олон соёлт нийгэм дэх Үндсэн хуулийн үнэт зүйлсийн зөрчлийг тайлбарлах “constitutional identity” онолыг хөгжүүлсэн байна.

11. University of Toronto-ын Ran Hirschl.
“Juristocracy” буюу шүүхийн засаглалын онолоор Үндсэн хуулийн шүүхүүд улс төрийн эрх мэдэлд хэрхэн нөлөөлдөгийг харьцуулсан судалгаагаар тайлбарласан.

12. University of Chicago-ын Tom Ginsburg.
Дэлхийн Үндсэн хуулийн тогтолцооны харьцуулсан эмпирик судалгааг хөгжүүлж, Үндсэн хуулийн тогтвортой байдал, үндсэн хуулийн тархалтын онолыг боловсруулжээ.

13. Harvard Law School-ын Vicki C. Jackson.
Харьцуулсан Үндсэн хуулийн тайлбар зүй болон үндэсний шүүхүүдийн харилцан нөлөөллийн онолыг хөгжүүлэх суурт тавьжээ.

14. University of Warwick, Delhi University. Upendra Baxi.
Хөгжиж буй орнуудын үндсэн хуулийн ардчилал, хүний эрхийн хамгаалалтын асуудлыг судалж, “transformative constitutionalism” ойлголтыг гаргаж иржээ.

15. University of Hong Kong-ын Yash Ghai.
Шинээр Үндсэн хууль баталж буй улс орнуудын институцийн загвар болон олон үндэстний нийгмийн үндсэн хуулийн зохицуулалтын судалгаа хийжээ.

16. Florida State University-ын David Landau.
“Abusive constitutionalism” буюу Үндсэн хуулийн механизмыг ашиглан ардчиллыг сулруулах үзэгдлийг тайлбарласан харьцуулсан судалгаа хийжээ.

17. University of California Berkeley, University of Toronto-ын Sujit Choudhry.
Харьцуулсан Үндсэн хуулийн эрх зүй болон үндэсний ялгарал бүхий нийгэм дэх Үндсэн хуулийн институцийн зохицуулалтын онолыг хөгжүүлсэн байна.

18. University of Melbourne-ын Cheryl Saunders.
Харьцуулсан Үндсэн хуулийн эрх зүй болон үндсэн хуулийн институцийн загварчлалын судалгаагаараа олон улсын үндсэн хуулийн эрх зүйн судалгаанд чухал хувь нэмэр оруулсан байна.

Дээр дурдсан эрдэмтдийн бүтээлүүд нь Үндсэн хуулийн эрх зүйн шинжлэх ухаанд хууль тайлбарлах арга зүй, үндсэн хуулийн хяналт, харьцуулсан үндсэн хуулийн судалгаа, ардчиллын институцийн загвар зэрэг гол чиглэлүүдийг хөгжүүлэхэд чухал нөлөө үзүүлжээ. Тэдний боловсруулсан онол, үзэл баримтлал нь зөвхөн нэг улсын эрх зүйн тогтолцоонд бус, дэлхийн олон улсын үндсэн хуулийн судалгаанд өргөн хэрэглэгддэг шинжлэх ухааны суурь ойлголтууд болсон байна. Иймээс эдгээр судлаачдын оруулсан хувь нэмэр нь орчин үеийн Үндсэн хуулийн эрх зүйн шинжлэх ухааны хөгжлийг тодорхойлох чухал хүчин зүйл болж байна.

11/03/2026

ДЭЛХИЙН ТОП 10 СУРГУУЛЬД ХУУЛЬ ЗҮЙН ДОКТОРЫН ЗЭРЭГ ХАМГААЛСАН СЭДЭВ

Harvard University - Хууль зүйн сургууль (Harvard Law School)

1.Юаньюань Кассандра Жин “Олон улсын хүний эрхийн эрх зүйн бүтцийн асуудал” 2024 он

2. Густаво Маникарди Шнайдер “Уур амьсгалын өөрчлөлтийн шүүхийн маргаан ба хүлэмжийн хийн зохицуулалт” 2024 он

3. Биюань Ху “Байгаль орчны засаглал дахь шинжлэх ухааны эрх мэдэл ба хууль зүйн байгууллагууд” 2023 он

4. Амит Сингх “Иргэний гэм хорын эрх зүйн философийн үндэс” 2023 он

5. Проспер Батарива “Уул уурхайн колоничлол ба уламжлалт газрын эрхийн зохицуулалт” 2022 он

University of Oxford - Хууль зүйн факультет

1. Жеймс Уокер “Уур амьсгалын өөрчлөлт ба корпорацийн хариуцлагын эрх зүй” 2024 он

2. София Родригес “Алгоритмын засаглал ба захиргааны эрх зүй” 2024 он

3. Ли Чэн “Хөрөнгө оруулалтын олон улсын арбитр ба төрийн бүрэн эрх” 2023 он

4. Марта Ковалски “Цагаачлалын эрх зүй ба хүний эрхийн хамгаалалт” 2023 он

5. Даниел Смит “Компанийн засаглал ба санхүүгийн зохицуулалтын эрх зүй” 2022 он

University of Cambridge – Хууль зүйн факультет

1. Томас Хилл “Шүүхийн хяналтын үндсэн хуулийн үндэс” 2024 он

2. Анна Петрова “Хүний эрхийн зөрчилд корпорацийн хариуцлага” 2023 он

3. Жорж Ли “Дижитал платформ ба өрсөлдөөний эрх зүй” 2023 он

4. Лука Моретти “Төрийн бус этгээдийн олон улсын эрүүгийн хариуцлага” 2022 он

5. Сара Вилсон “Дэлхийн банк санхүүгийн зохицуулалтын эрх зүй” 2022 он

Stanford University - Хууль зүйн сургууль

1. Майкл Жонсон “Хиймэл оюун ба үндсэн хуулийн засаглал” 2024 он

2. Эмили Чен “Дижитал платформ ба монополийн эсрэг эрх зүй” 2023 он

3. Роберт Гарсиа “Өгөгдлийн нууцлал ба тандалтын эрх зүй” 2023 он

4. Дэвид Браун “АНУ-ын холбооны байгаль орчны зохицуулалт” 2022 он

5. Ханна Ким “Олон улсын худалдаа ба уур амьсгалын бодлого” 2022 он

Massachusetts Institute of Technology - Технологи ба эрх зүйн судалгаа

1. Александр Вольф “Хиймэл оюуны зохицуулалт ба алгоритмын хариуцлага” 2024 он

2. Рэйчел Адамс “Кибер аюулгүй байдал ба олон улсын эрх зүй” 2023 он

3. Кевин Ли “Дижитал нотлох баримт ба эрүүгийн процесс” 2023 он

4. Лукас Мейер “Блокчейн ба санхүүгийн зохицуулалтын эрх зүй” 2022 он

5. Сара Томпсон “Технологийн бодлого ба захиргааны эрх зүй” 2022 он

University of California Berkeley – Berkeley Law

1. Марк Андерсон “Уур амьсгалын өөрчлөлтийн шүүхийн маргаан” 2024 он

2. Ли Вэй “Дижитал зах зээл ба технологийн зохицуулалт” 2023 он

3. Ана Родригес “Уугуул иргэдийн газрын эрх ба байгаль орчны шударга ёс” 2023 он

4. Питер Уолш “Олон улсын хүний эрхийн хэрэгжилт” 2022 он

5. Саманта Грин “Финтек ба санхүүгийн зохицуулалтын эрх зүй” 2022 он

University College London Хууль зүйн факультет

1. Давид Ромеро “Алгоритмын шийдвэр гаргалт ба захиргааны шударга ёс” 2024 он

2. Клара Шнайдер “Харьцуулсан үндсэн хуулийн шүүхийн эрх мэдэл” 2023 он

3. Филипп Мартин “Олон улсын нийлүүлэлтийн сүлжээ ба корпорацийн хариуцлага” 2023 он

4. Алина Попеску “Дүрвэгсдийн эрх зүй ба хамгаалалтын механизм” 2022 он

5. Жеймс Паттерсон “Дэлхийн санхүүгийн зохицуулалтын эрх зүй” 2022 он

National University of Singapore - Хууль зүйн сургууль

1. Чен Жиан “Азийн үндсэн хуулийн хөгжлийн загвар” 2024 он

2. Аруна Менон “Өмнөд Хятадын тэнгисийн маргаан ба далайн эрх зүй” 2023 он

3. Тан Вэй “Дижитал худалдаа ба ДХБ-ын эрх зүй” 2023 он

4. Сун Ли “Хөгжиж буй орнууд дахь компанийн засаглал” 2022 он

5. Нгуен Минь “Азийн захиргааны эрх зүйн харьцуулсан судалгаа” 2022 он

ETH Zurich - Технологи ба бодлогын эрх зүй

1. Маркус Шмидт “Хиймэл оюуны ёс зүй ба зохицуулалт” 2024 он

2. Анна Келлер “Европ дахь кибер аюулгүй байдлын эрх зүй” 2023 он

3. Лука Риччи “Дижитал иргэний үнэмлэх ба өгөгдлийн засаглал” 2023 он

4. Томас Бергер “Автомат системийн хариуцлагын эрх зүй” 2022 он

5. Софи Мюллер “Технологийн бодлого ба олон улсын эрх зүй” 2022 он

Imperial College London - Технологи ба инновацийн эрх зүй

1. Даниел Харрис “Биотехнологийн зохицуулалт ба биоёс зүй” 2024 он

2. Лора Гомес “Эмийн инноваци ба оюуны өмчийн эрх зүй” 2023 он

3. Майкл Ли “Дижитал эрүүл мэндийн зохицуулалтын эрх зүй” 2023 он

4. Петр Новак “Өгөгдөл хамгаалалт ба хиймэл оюуны зохицуулалт” 2022 он

5. Сара Жонсон “Технологийн стандарт ба олон улсын зохицуулалт” 2022 он

Орчин үеийн хууль зүйн докторын судалгаанд дараах гурван шинэ чиг хандлага тодорч байна.

- хиймэл оюун ба технологийн эрх зүй;
- уур амьсгал ба байгаль орчны эрх зүй;
- хүний эрх ба глобал засаглал.

Эдгээр чиглэл нь XXI зууны хууль зүйн шинжлэх ухаанд шинэ судалгааны орон зайг бүрдүүлж байна.